Νεοφιλελευθερισμός και ανθρώπινα δικαιώματα

Μια προσπάθεια διερεύνησης και κριτικής των ιδεολογικών στρατηγικών του νεοφιλελευθερισμού

Παρακολούθησα προ μερικών ημερών μια συζήτηση με θέμα “τα ανθρώπινα δικαιώματα από φιλελεύθερη και αριστερή οπτική”. Στη συζήτηση κυριάρχησαν οι νεοφιλελεύθερες απόψεις αφού οι αντίστοιχοι ομιλητές όχι μόνο υπερτερούσαν αριθμητικά, (2 προς 1), αλλά και επειδή ο ένας από αυτούς, σε ρόλο συντονιστή, με τις ερωτήσεις που έθετε στους άλλους κατηύθυνε τη συζήτηση εκεί που ήθελε.

Λίγο παλαιότερα είχα παρακολουθήσει μια εκδήλωση στο στέκι “Nosotros”, με θέμα “Mια κριτική εισαγωγή στον Αναρχισμό”, όπου, την ημέρα τουλάχιστον που ήμουν παρών, κυριάρχησε ένας φιλελεύθερος ομιλητής1, (γιατί ήταν ο μόνος που μίλησε χτίζοντας το συμπέρασμά του βήμα – βήμα), οποίος υποστήριξε, για να το πω συνοπτικά, ότι αναρχισμός και φιλελευθερισμός είναι πολύ συγγενικά ρεύματα: είναι και τα δύο υπέρ της ελευθερίας, τα χωρίζει ένα έλασσον θέμα, η ιδιωτική ιδιοκτησία. Αντίθετα, αναρχισμός και μαρξισμός είναι αντικρουόμενα ρεύματα, τα συνδέει το έλασσον θέμα της ιδιοκτησίας και τα χωρίζει το μείζον θέμα της ελευθερίας.

Δεν μπαίνω επί της ουσίας ακόμη, θα το κάνω πιο κάτω.

Εκείνο που με εντυπωσιάζει, σε πρώτο επίπεδο, είναι το πόσο πειστική ακούγεται στα αυτιά των περισσότερων η φιλελεύθερη επιχειρηματολογία ακόμη και σήμερα που τα τραγικά αποτελέσματα του νεοφιλελευθερισμού είναι ολοφάνερα σε όλον τον κόσμο και, βέβαια, στην Ελλάδα με ιδιαίτερη βαρύτητα.

Βεβαίως, είναι κανόνας η κυρίαρχη τάξη να επιβάλλει την ιδεολογία της. Ο ένας τρόπος είναι μέσω της μαζικής προβολής της. Τα διάφορα φιλοσοφικά συνέδρια, για να ξεκινήσω από εκεί, ειδικά όταν μπαίνουν σε τομείς της κοινωνικής φιλοσοφίας, είναι πεδία μαχών όπου οι φιλελεύθεροι ομιλητές υπερτερούν αριθμητικά κατά πολύ. Οι εφημερίδες, η τηλεόραση, τα περιοδικά, και τα μεγάλα internet-ικά sites ενημέρωσης αναπαράγουν απροκάλυπτα, εκλαϊκευμένα, και με πολλούς τρόπους, είτε ως γνώμες, είτε ως ειδήσεις τις ίδιες απόψεις. Ακόμη πιο αποτελεσματικά, αν και καλυμμένα, περνάν ανάλογα μηνύματα μέσα από τις ταινίες, τα σήριαλ, τη διαφήμιση, κλπ. Οι ίδιες “σωστές” απόψεις είναι επιβεβλημένες τόσο στο εργασιακό περιβάλλον, ειδικά αν πρόκειται για τον ιδιωτικό τομέα, όσο και ζήτημα lifestyle που κατατάσσει κάποιον στους επιτυχημένους, κ.ο.κ.

Πέρα όμως από αυτά, η φιλελεύθερη επιχειρηματολογία έχει το πλεονέκτημα να είναι απλή, εύκολα κατανοητή από τον ακροατή και εύκολα διαχειρίσιμη από τον ομιλητή. Πράγματι, με ελάχιστες θεωρητικές γνώσεις και αρκετόν κυνισμό, που περνάει ως ρεαλισμός, μπορεί κάποιος φιλελεύθερος να επιχειρηματολογήσει αποτελεσματικά για τα περισσότερα θέματα. Σύμμαχός του είναι η πραγματικότητα την οποία επικαλείται ως τη “φυσική τάξη των πραγμάτων”. Όποιος θέλει να αντιταχθεί σε αυτήν, εύκολα μπορεί να κατηγορηθεί ως φαντασιόπληκτος συνωμοσιολόγος, (γιατί προφανώς φαντάζεται ότι μια χούφτα άνθρωποι κλεισμένοι σε ένα δωμάτιο με οθόνες, σατανικούς συμβούλους και μυστικά όπλα ρυθμίζουν τις τύχες του κόσμου), ή ως αιθεροβάμων, (πού άραγε συμβαίνουν αυτά που προτείνει ? ο κόσμος πάντα έτσι ήταν, κι όσοι δοκίμασαν κάτι διαφορετικό, ορίστε που κατάντησαν: να γίνουν πιο καπιταλιστές και από τις ΗΠΑ), κ.ο.κ.

Συμπληρωματικά, αν χρειαστεί, υπάρχει και η αντίστροφη αμυντική τακτική: Τα όποια προβλήματα υπάρχουν γιατί δεν έχουμε αποδεχτεί αρκούντως τη νεοφιλελεύθερη πρόταση. Έχουμε ακόμα μεγάλο κράτος, αμετανόητους συνδικαλιστές, συντεχνίες, οι αριστεροί, αθέατοι, κινούν ακόμη τα νήματα κλπ. Τα προβλήματα, υποστηρίζουν, οφείλονται σε εξωτερικές στρεβλώσεις, δεν είναι δομικά προβλήματα του καπιταλισμού.

Η πραγματικότητα λοιπόν, με λίγες μικρο-διορθώσεις είναι σύμμαχός τους.

Δεν είναι τυχαίο που οι φιλελεύθεροι έχουν υιοθετήσει την ίδια εμπειριστική μέθοδο που έχουν υιοθετήσει και οι θετικές επιστήμες: Η φυσική, για παράδειγμα, υποτίθεται ότι παρατηρεί τον υλικό κόσμο και διατυπώνει νόμους που εξηγούν τα φαινόμενα. Δεν εξετάζει, αν ο κόσμος θα μπορούσε να είναι διαφορετικός, ούτε υπεισέρχονται αξίες: για παράδειγμα, δεν εξετάζουμε αν η βαρύτητα καλώς ή κακώς υπάρχει. Όμως ο τρόπος οργάνωσης της κοινωνίας είναι ένα κατεξοχήν πολιτικό και ηθικό ζήτημα: θέλουμε να κρίνουμε αν κάτι καλώς ή κακώς συμβαίνει, και είναι λογικό να θεωρούμε ότι αυτός δεν είναι ο μόνος δυνατός κόσμος, αλλά ότι θα μπορούσε να είναι και διαφορετικός. Αντίθετα, η εμπειριστική μέθοδος που διαχωρίζει ξεκάθαρα τα γεγονότα από τις επιθυμίες ή το υπάρχον από το δυνάμει, παρατηρεί τη σφαίρα του κοινωνικού ως έχει και διατυπώνει τους “νόμους” που εξηγούν αυτά τα φαινόμενα, έτσι που στην ουσία νομιμοποιεί το εκάστοτε status quo.

Είναι αλήθεια ότι ο φιλελευθερισμός στην εποχή του επιτέθηκε με λύσσα στην παλαιότερη τάξη πραγμάτων, δεν την εξέλαβε ως μια φυσική κατάσταση, αντίθετα, πάλεψε με κάθε τρόπο και χρειάστηκαν αρκετοί αιώνες με αρκετές παλινδρομήσεις μέχρι να επικρατήσει οριστικά. Η παλαιά τάξη πραγμάτων, δηλαδή η φεουδαρχία, η αριστοκρατία και αργότερα μια απόλυτη μοναρχία που στηρίζονταν λίγο – πολύ σε θεοκρατικές αντιλήψεις, θεωρήθηκαν από τους φιλελεύθερους ως ανορθολογικές και γι΄αυτό παροδικές καταστάσεις. Η σημερινή κατάσταση, αντίθετα, είναι ορθολογική: έχουμε φτάσει στο τέλος της ιστορίας, στο ανώτατο σημείο πέρα από το οποίο δεν υπάρχει εξέλιξη.

Βεβαίως, η φιλελεύθερη επιχειρηματολογία δεν αποποιείται την ηθική: ίσα – ίσα την επικαλείται συχνότατα. Κεντρικός πόλος σε αυτό το εγχείρημα είναι η έννοια της ελευθερίας, εννοούμενης, φυσικά, με συγκεκριμένο τρόπο. Έτσι, παρότι ζούμε σε μια εποχή ασφυκτικής κυριαρχίας λίγων σε πάρα πολλούς, είμαστε… όλοι ελεύθεροι: απολαμβάνουμε όλοι εξίσου τις διάφορες στοιβάδες των “ανθρωπίνων δικαιωμάτων” μας.

Στην εσωτερική στιβάδα είναι τα “σκληρά” δικαιώματα που προστατεύουν τη ζωή, την ελευθερία της γνώμης, της συνείδησης, της μη φυλάκισης χωρίς δίκη, την ιδιοκτησία, κλπ, ενώ όσο πάμε προς τις εξωτερικές στιβάδες βρίσκουμε τα πολιτικά δικαιώματα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, και τα λιγότερο σημαντικά, “κοινωνικά” δικαιώματα, όπως την προστασία της εργασίας, ή το “δικαίωμα να μην πεινάς” όπως λέχθηκε. Τέλος, ακόμη πιο έξω είναι διάφορα πολιτιστικά και περιβαλλοντικά δικαιώματα. Εννοείται, ότι τα διάφορα δικαιώματα συχνά αλληλοσυγκρούονται: το δικαίωμα της απεργίας συγκρούεται με το δικαίωμα της εργασίας, (του απεργοσπάστη), το δικαίωμα της διαδήλωσης με το δικαίωμα της απρόσκοπτης κυκλοφορίας στους δρόμους, το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, νοούμενο στο πραγματικό εύρος του, με το “δικαίωμα της μη πείνας”, κ.ο.κ. Άρα, η σύλληψη των δικαιωμάτων και η ιεράρχησή τους σε “σκληρά” και “μαλακά”, επί της ουσίας μεταφράζει σε μια ιδιότυπη γλώσσα μια προτεινόμενη θέσμιση της κοινωνίας. Μόνο που αυτή η θέσμιση δεν αφήνεται στην ίδια την κοινωνία, αντίθετα, τα δικαιώματα θεμελιώνονται ως “φυσικά δικαιώματα”, κι΄επομένως είναι “αναπαλλοτρίωτα”. Γι΄αυτό και παίρνουν το όνομα “ανθρώπινα” δικαιώματα, που παραπέμπει σε δικαιώματα διαχρονικά, παγκόσμια, και αντικειμενικά, μη εξαρτώμενα από συγκεκριμένα πολιτισμικά χαρακτηριστικά και που δεν μπορούν να τα προσβάλλουν ούτε οι εκάστοτε “ολοκληρωτικές” εξουσίες, ούτε πλειοψηφίες παρασυρμένες από “λαϊκιστές”.

Εδώ οφείλεται το οξύμωρο των “ανθρωπίνων δικαιωμάτων” δηλαδή δικαιωμάτων που υποτίθεται ότι έχει το κάθε όν του γένους άνθρωπος από τη γέννησή του, τη στιγμή που καμιά αντίστοιχη αρχή δεν μπορεί να τα ερμηνεύσει δεσμευτικά, ούτε να επιβάλλει την εφαρμογή τους. Στην πράξη υπάρχουν αστικά, πολιτικά, κλπ δικαιώματα, μόνο εντός ενός κράτους που τα προστατεύει με νόμους και τα επιβάλλει με δικαστήρια και αστυνομία, και τα περισσότερα από τα οποία τα απολαμβάνουν όχι όλοι οι άνθρωποι ανεξαιρέτως, αλλά τελείως συγκεκριμένα οι πολίτες της χώρας και όχι π.χ οι μετανάστες.

Αν θελήσουμε να πάμε στην ουσία του πράγματος, πρέπει να σκεφτούμε ότι όλων αυτών των αντιλήψεων προηγείται μια κομβική εξέλιξη. Με την επικράτηση της αστικής τάξης και του καπιταλισμού η εξουσία ασκείται όχι τόσο με πολιτικά μέσα όσο με οικονομικά. Οι μεγάλες μάζες διώχτηκαν βίαια από την ύπαιθρο καθώς η γη περιφρασσόταν και γινόταν ιδιωτική και βρέθηκαν σε πόλεις χωρίς άλλη δυνατότητα επιβίωσης εκτός από την “οικειοθελή” προσφορά της εργασίας τους. Για να αποσπάσει κανείς μέρος του προϊόντος που παράγει κάποιος άλλος αυτοδύναμα, χρειάζεται πολιτική βία και καταναγκασμός. Αν αυτός ο άλλος δεν έχει εναλλακτικό τρόπο επιβίωσης και δέχεται με “ελεύθερη συμφωνία” να δουλεύει για κάποιον τρίτο, τότε, σε κανονικές συνθήκες δεν χρειάζεται βία. Έτσι, στο πολιτικό επίπεδο μπορούν να δοθούν ελευθερίες, π.χ. με τη μορφή δικαιωμάτων.

Το δικαίωμα της ζωής, διαχωρίστηκε από το δικαίωμα της επιβίωσης. Φρόντισε γι΄αυτό η ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και πολλών σημαντικών πόρων. Κανείς δεν πρόκειται να σε σκοτώσει χωρίς λόγο, αλλά και κανείς δεν εγγυάται ότι θα υπάρχει τρόπος να επιβιώσεις. Σε κοινωνικά πιο ευαίσθητες εποχές, θεωρείτο μέρος του κοινωνικού συμβολαίου το να έχουν όλοι δουλειά. Σήμερα η ανεργία είναι τόσο αποδεκτή όσο κι ένα φυσικό φαινόμενο.

Το 1929 ο Ρούσβελτ, για τους δικούς του βεβαίως λόγους, είχε πει: Ο ιδιωτικός τομέας απέτυχε να απασχολήσει τον κόσμο. Αυτό δεν αφήνει άλλη επιλογή παρά να τους απασχολήσει απευθείας το κράτος.

Αυτό θα έπρεπε να είναι ρητά το “κοινωνικό συμβόλαιο” μετά τον διωγμό του πληθυσμού από την ύπαιθρο για να γίνει ο βιομηχανικός στρατός. Σήμερα, αντίθετα, καθώς το κεφάλαιο ελέγχει και κατέχει την τεχνολογία, αντί να μειώσει το χρόνο εργασίας, πέταξε τον κόσμο στο δρόμο. Αυτός ο ταξικός συσχετισμός δύναμης, αντανακλάται στη θεωρία των δικαιωμάτων από το ότι τα “κοινωνικά” δικαιώματα είναι λιγότερο σημαντικά από το δικαίωμα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Αντανακλάται επίσης στο ότι όλοι, θεωρητικά έχουν τα ίδια δικαιώματα, αλλά τα δικαιώματα αυτά έχουν διαφορετική αξία για τον καθένα. Και οι φτωχοί και οι πλούσιοι έχουν δικαίωμα να ταξιδέψουν, να ανοίξουν επιχειρήσεις, να πολιτευτούν, αλλά τα δικαιώματα αυτά έχουν αντίκρυσμα μόνο για όποιον έχει την υλική δυνατότητα να τα εξασκήσει.

Νομίζω ότι τα παραπάνω απαντάνε και στο επιχείρημα ότι η αναρχία είναι πολύ κοντά στον φιλελευθερισμό. Μόνο ένας ηλίθιος μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του αναρχικό, να απεχθάνεται, επομένως, την κυριαρχία ανθρώπου σε άνθρωπο και να παραβλέπει ότι σήμερα αυτό συντελείται πρωτίστως με οικονομικά μέσα.

Γνώμη μου είναι ότι όποιος απεχθάνεται την κυριαρχία και τον καταναγκασμό πρέπει να αντιληφθεί την ελευθερία σαν αυτονομία, ατομική και συλλογική. Η σημαντικότερη πτυχή της ελευθερίας είναι η δυνατότητα πολιτικής αυτοθέσμισης στην οποία συμμετέχουν όλοι ισότιμα. Η αυτοθέσμιση αυτή σίγουρα θα περιλαμβάνει κάποια δικαιώματα αλλά δεν πρέπει ούτε να περιορίζεται σε αυτά ούτε να τα δέχεται με τη “φυσική” θεμελίωσή τους. Επίσης, οι βασικές οικονομικές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται από την κοινωνία, όχι από τους “ειδικούς”, ούτε την “αγορά”.

Θεωρώ ότι, σε ιδεολογικό επίπεδο, οι φιλελεύθεροι προσπαθούν να αφαιρέσουν την πολιτική διάσταση από κάθε επίμαχο πεδίο. Θέλουν να εμφανίσουν τα πάντα πολωμένα είτε γύρω από τον πόλο της ηθικής είτε γύρω από τον πόλο της επιστήμης, με την αντίληψη μιας “φυσικής τάξης” που προσεγγίζεται επιστημονικά και τεχνοκρατικά. Έτσι, παρουσιάζουν συχνά την οικολογία ως θέμα ηθικής, την επιχειρησιακή πρακτική επίσης ως θέμα ηθικής που θα οδηγήσει τις επιχειρήσεις στο να αυτοπεριοριστούν, το ζήτημα της οικονομίας συνολικά ως ζήτημα τεχνικό, τον πόλεμο ως ζήτημα ηθικό που εξετάζεται με νομικές κατασκευές περί δίκαιου πολέμου, το ζήτημα της ελευθερίας ή της δικαιοσύνης ομοίως μέσα από νομικές κατασκευές ιεραρχημένων “φυσικών” και “φυσικότερων” ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κ.ο.κ.

Κοινός παρανομαστής σε όλα αυτά τα πεδία είναι η προσπάθεια να αφαιρεθεί από την οπτική μας και να υποβαθμιστεί στη σχετική συζήτηση η πολιτική διάσταση της σύγκρουσης συλλογικών συμφερόντων, έτσι ώστε είτε να τα χειρίζεται η κυρίαρχη ελίτ με τους επιστήμονες και τεχνοκράτες της είτε να τα υποβιβάσει ως ζητήματα προσωπικής ηθικής, ώστε να μην μπλέκεται κανείς στα πόδια της.

1Πρόκειται για τον φίλο Γιώργο Πολίτη

Advertisements
This entry was posted in Οι πιο πρόσφατες αναρτήσεις, Φιλοσοφικά Άρθρα and tagged , , . Bookmark the permalink.

10 Responses to Νεοφιλελευθερισμός και ανθρώπινα δικαιώματα

  1. alkis_g says:

    Νίκο, δεν θέλω να κάνω τον υπερασπιστή του φιλελευθερισμού αλλά παρεμβαίνω για να κάνω ορισμένες εννοιολογικού τύπου παρατηρήσεις -που είναι χρήσιμες για την κριτική της κριτικής σου. Θεωρώ ότι είτε εσκεμμένα είτε από κεκτημένη ταχύτητα συγχέεις τον φιλελευθερισμό ως φιλοσοφικοπολιτικό σύστημα με τον οικονομικό φιλελευθερισμό – δηλ τον νεοφιλελευθερισμό- ο οποίος υιοθετεί στρεβλά μόνο μια πτυχή του φιλελευθερισμού –την οικονομική- καταπατώντας ουσιαστικά τις θεμελιώδεις αρχές του. Όπως έχω γράψει και σε άρθρο μου ένας γνήσιος φιλελεύθερος θα μπορούσε κάλλιστα να υποστηρίζει και να αποδέχεται ένα μη κεφαλαιοκρατικό σύστημα -αν αυτό ήταν λειτουργικό για τον άνθρωπο (σ’ αυτή την άποψη συμφωνεί μαζί μου κ ο Γ. Πολίτης). Ο φιλελευθερισμός δεν εξισώνεται με την κεφαλαιοκρατία όπως το παρουσιάζεις και σαφώς οι βασικές αρχές του βρίσκονται πιο κοντά στην αναρχία (συγκεκριμένα τον ατομικό αναρχισμό) απ’ ότι βρίσκεται σε αυτήν ο κομμουνισμός ή κάθε μορφή κρατισμού –αριστερού ή άλλου- (προτείνω σε όποιον ενδιαφέρεται να ανατρέξει στον Max Stirner, στον Henry David Thoreau κ.α.). Έχουμε συζητήσει πολλές φορές ότι η θεώρηση των πραγμάτων μέσω της οικονομιστικής ερμηνείας, οδηγεί σε φιλοσοφικά και εννοιολογικά αδιέξοδα και δεν μας βοηθάει να προχωρήσουμε σε νέες ιδέες και γόνιμες λύσεις. Ο οικονομικός καταναγκασμός έχει επέλθει επειδή ακριβώς έχουμε υιοθετήσει μια οικονομιστική θέαση των αξιών, ανάγοντας το ζήτημα της κατοχής των μέσων παραγωγής και του πλούτου σε ύψιστο αγαθό, ενώ δεν είναι.

    • Νίκος says:

      Φίλε Alkis,
      κατ΄αρχήν ευχαριστώ για το σχόλιό σου.
      Θα ξεκινήσω από το τελευταίο σημείο που θίγεις γιατί είναι για μένα και το πιο ουσιαστικό: Θεωρώ ότι δεν φταίει η “οικονομίστικη ερμηνεία” ούτε η “οικονομική θέαση”. Δυστυχώς, “οικονομίστικη” είναι η καπιταλιστική πραγματικότητα. Για παράδειγμα σήμερα στην Ελλάδα, βιώνουμε τη διάλυση της κοινωνίας. Δραματική αύξηση των αυτοκτονιών, μείωση του προσδόκιμου ζωής κατά 3 χρόνια σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, φτωχοί που ψάχνουν τα σκουπίδια, κόσμος που ποδοπατιέται για λίγα δωρεάν πορτοκάλια, διάλυση της δημόσιας υγείας και του κοινωνικού κράτους, τεράστια ανεργία, κλπ. Πρόκειται για μια τεράστια ανακατανομή πλούτου υπέρ των πλουσίων και εναντίον των φτωχών. Σε άλλες εποχές, για να γίνει κάτι τέτοιο θα χρειαζόταν ένας κανονικός πόλεμος. Σήμερα αυτό πραγματοποιείται με έναν οικονομικό μηχανισμό που προτάσσει οικονομικούς στόχους όπως: την αποπληρωμή ενός χρέους, τη στήριξη του τραπεζικού συστήματος, τον “αγώνα για ανάκτηση της ανταγωνιστικότητας”, κλπ. Αυτό είναι το επίτευγμα του καπιταλισμού, δηλαδή του οικονομικού συστήματος που δημιούργησε η αστική τάξη. Ότι μετέφερε την άσκηση της εξουσίας πρωτίστως στο οικονομικό επίπεδο.
      Δεν είπε κανείς ότι η κατοχή των μέσων παραγωγής και ο πλούτος είναι “ύψιστες αξίες” όπως γράφεις. Έχουν όμως ΤΕΡΑΣΤΙΑ ΣΗΜΑΣΙΑ γιατί με αυτά τα μέσα κυριαρχούν οι πλούσιοι επάνω στους φτωχούς. Γνώμη μου είναι ότι όποιος δεν το βλέπει αυτό, ζει σε έναν εξωπραγματικό, ονειρικό κόσμο και καλό είναι να μην ξυπνήσει, γιατί θα τρομάξει.
      Επαναλαμβάνω ότι θεωρώ, πως δεν ευθύνεται ο Μαρξ για την “οικονομίστικη οπτική”, αντίθετα, ευθύνεται η αστική τάξη για την “οικονομίστικη πραγματικότητα”. Σου παραθέτω ένα τμήμα από το, (καθόλου μαρξιστικό), τρέχον βιβλίο ιστορίας της Γ΄ γυμνασίου, στο κεφάλαιο για τη βιομηχανική επανάσταση, (σελ. 43): “Ο νέος τρόπος οργάνωσης της οικονομίας, ονομάστηκε “οικονομία της αγοράς”, ή “καπιταλισμός”. Ιδεολογική βάση του νέου συστήματος υπήρξε ο οικονομικός φιλελευθερισμός. Σύμφωνα με αυτόν, οι επιχειρηματίες είχαν το δικαίωμα να πράττουν ο,τι εκείνοι έκριναν αναγκαίο για να κερδίζουν. Το ατομικό συμφέρον θεωρούταν σημαντικότερο του κοινωνικού”.
      Τον πρόλαβαν τον Μαρξ οι φιλελεύθεροι. Ο Μαρξ έζησε τον 19ο αιώνα και προσπάθησε να αναλύσει αυτό που έβλεπε.

      Πάμε τώρα στη σύγχυση που κάνω ανάμεσα στο φιλοσοφικοπολιτικό σύστημα που λέγεται φιλελευθερισμός και στον νεοφιλελευθερισμό. Συμφωνώ ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι λίγο – πολύ ένα οικονομικό δόγμα. Ωστόσο, έχει κι αυτός το δικό του ιδεολογικό οπλοστάσιο που το παίρνει έτοιμο από τον “κλασσικό φιλελευθερισμό”, αν μου επιτρέπεται ο όρος. Αυτό δεν είναι συμπτωματικό. Οι βασικές αρχές, η μεθοδολογία, αλλά και κομβικά συμπεράσματα της φιλελεύθερης ιδεολογίας είναι η κατάλληλη πλατφόρμα για να πατήσει επάνω τους ο νεοφιλελευθερισμός. Δεν είναι τυχαίο που ο Χάγιεκ για παράδειγμα, βασίζεται, ανάμεσα σε άλλους, στον Τοκβίλ, τον Μίλλ, ή τον Λοκ.
      Θεωρώ ότι αυτό που βιώνουμε σήμερα σε όλο τον κόσμο είναι μια εφιαλτική νεοφιλελεύθερη πραγματικότητα που προσπαθεί να καλυφθεί θεωρητικά χρησιμοποιώντας τη φιλελεύθερη ιδεολογία. Επειδή εγώ αντιτίθεμαι στο νεοφιλελευθερισμό προσπαθώ να πλήξω και τα επιχειρήματα που προβάλλει.
      Αυτός είναι ο στόχος της ανάρτησής μου, δεν πρόκειται για μια ακαδημαϊκή προσπάθεια αποσαφήνισης όρων.
      Ωστόσο, είναι αλήθεια, ότι δεν έχω την ίδια ειδυλλιακή εικόνα με εσένα ή τον Γιώργο τον Πολίτη για τον “κλασσικό φιλελευθερισμό”. Ο φιλελευθερισμός, είναι το πολιτικό και φιλοσοφικό σύστημα που δημιούργησε η αστική τάξη. Αυτήν υπηρετεί. Ο φιλελευθερισμός είχε απελευθερωτικό περιεχόμενο όσο επιτίθετο στη φεουδαρχία και τη μοναρχία, αλλά όταν πήρε η ίδια η αστική τάξη την εξουσία, έγινε το όπλο που θα κράταγε τους φτωχούς στη θέση τους. Ο μεγάλος Πάπας του κλασσικού φιλελευθερισμού, ο Λοκ, μας εξήγησε ότι η ιδιωτική ιδιοκτησία, μέσω της οποίας συσσωρεύεται ο πλούτος, είναι ένα φυσικό δικαίωμα υπεράνω του κοινωνικού συμβολαίου. Αλλά ακόμη και στο πολιτικό επίπεδο ήταν τρομερός πολέμιος της καθολικής ψηφοφορίας. Τα φιλελεύθερα αστικά κοινοβούλια, ήταν κοινοβούλια των πρώην αριστοκρατών και της ανερχόμενης αστικής τάξης και χρειάστηκαν οι σοσιαλιστικές επαναστάσεις του 1848 για να αποδεχτούν την καθολική ψηφοφορία. Δεν καταλαβαίνω πως μπορεί κάποιος να τα υποβαθμίζει όλα αυτά.
      Φυσικά δεν πρόκειται μόνο για τον Λοκ. Ο τρόπος, (επαναλαμβάνω: όχι οι θέσεις, αλλά ο τρόπος), που οι φιλελεύθεροι προσεγγίζουν την ελευθερία, την ισότητα ή την κοινωνική δικαιοσύνη, είναι ακριβώς ο τρόπος που βολεύει και τους νεοφιλελεύθερους.

      Ύστερα γράφεις ότι ένας φιλελεύθερος θα μπορούσε να αποδέχεται και ένα μη κεφαλαιοκρατικό σύστημα. Τι να αποδέχεται δηλαδή ? Ένα σύστημα συλλογικής ιδιοκτησίας ? Όπου υλικές απολαύσεις και βάρη μοιράζονται λίγο – πολύ εξίσου στα άτομα της κοινωνίας ? Αν είναι έτσι δεν έχω κανένα πρόβλημα με έναν τέτοιο φιλελεύθερο. Μάλλον αυτός όμως θα έχει πρόβλημα ταυτότητας.
      Χωρίς αστεία, αν αφαιρέσεις την ιδιωτική ιδιοκτησία από τον φιλελευθερισμό δεν μπορώ να καταλάβω τι μένει …

      Πάμε και στο τελευταίο. Στην επίμονη προσπάθεια που κάνουν οι φιλελεύθεροι “να χορέψουν βαλς με την αναρχία”.
      Αν αναρχικός είναι αυτός που απεχθάνεται τον καταναγκασμό της εξουσίας, τότε πρέπει να απεχθάνεται ιδιαιτέρως την οικονομική εξουσία που επιβάλλει ο καπιταλισμός. Όπως εγώ το καταλαβαίνω, αναρχία και κομμουνισμός ήταν οι δύο διαφορετικοί δρόμοι που θα οδηγούσαν στην ανατροπή του καπιταλισμού, την κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και στην αταξική κοινωνία. Η αναρχική πρόταση ήταν να συμβεί αυτό άμεσα, η κομμουνιστική πρόταση θεωρούσε αναγκαία την ενδιάμεση φάση του κράτους που θα προετοίμαζε αυτή την κατάσταση. Εγώ καταλαβαίνω τον αναρχισμό σαν ένα ρεύμα της αριστεράς που επιλέγει διαφορετικό δρόμο από τους κομμουνιστές αλλά με τον ίδιο τελικό σκοπό. Όποτε ο αναρχισμός κινητοποίησε μάζες, είτε στη Ρωσική επανάσταση, είτε στην Ισπανία, όποτε ανιχνεύεται σε άλλες επαναστάσεις και κινήματα πολύ παλαιότερα, ήταν μια πρόταση με σαφή στόχευση σε μια ριζικά διαφορετική διευθέτηση της ιδιοκτησίας.
      Τώρα, αν φύγουμε από το πεδίο της ιστορίας και πάμε στο ακαδημαϊκό περιβάλλον, μπορεί ο Stirner ή άλλοι, να αυτοπροσδιορίζονται, (ή να τους θεωρούν οι ιδεολογικά συγγενείς τους), ως “αναρχικοί”, δεν ξέρω όμως ποιόν αφορά αυτό, φαντάζομαι μόνο τους ακαδημαϊκούς.
      Γενικότερα, το ερώτημα είναι το εξής: ένας “αναρχικός” που είναι υπέρ της ιδιωτικής ιδιοκτησίας σε τι ακριβώς διαφέρει από έναν φιλελεύθερο ?
      Μια απάντηση θα μπορούσε να είναι, στο ότι δεν θέλει κράτος με αναδιανεμητικό ρόλο, θέλει όμως κράτος ως αστυνομία που θα προστατεύει την ιδιωτική ιδιοκτησία. Νομίζω ότι εδώ ότι οι όροι χάνουν πλέον το νόημά τους.

      Αν πάλι κάποιος θέλει ιδιωτική και την αστυνομία, τότε μπορεί κάλλιστα η μαφία να αυτοπροσδιοριστεί ως αναρχική οργάνωση. Έχει πάρει στα χέρια της την βία, δεν αφήνει να τη μονοπωλεί το κράτος, και βεβαίως είναι υπέρ της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

      Ευχαριστώ και πάλι για το σχόλιο, ειλικρινά, νομίζω ότι αυτές οι συζητήσεις βοηθάνε αρκετά. Εμένα τουλάχιστον …

  2. Βάγια says:

    Καλά τα γράφεις Νίκο μου εσύ, αλλά θα έπρεπε, τουλάχιστον τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα ή “σκληρά” όπως αναφέρεις, να είναι αυτονόητα για τον καθένα μας σ’ όποια πλευρά κι αν βρίσκεται. Μόνο και μόνο το γεγονός ότι από χιλιετίες έχουν χρειαστεί κώδικες, νόμοι, διακηρύξεις για την προστασία τους σημαίνει ότι σε καμία οργανωμένη κοινωνία δεν ίσχυε ποτέ κάτι τέτοιο για διάφορους λόγους οικονομικούς, κοινωνικούς, θρησκευτικούς κλπ. Θέλω να πω ότι το πρόβλημα είναι πολύ πιο σοβαρό απ’ το να συγκρίνουμε τη φιλελεύθερη ή την αριστερή θεώρηση.

    • Νίκος says:

      Γειά σου Βάγια,
      Έγραψα το πιο πάνω κειμενάκι βιαστικά και δεν το ξεκαθάρισα όπως έπρεπε.
      Το θέμα μου δεν είναι το αν θα πρέπει να σεβόμαστε ή όχι κάποια ανθρώπινα δικαιώματα.  Κατά τη γνώμη μου βεβαίως και θα έπρεπε.
      Το θέμα μου είναι οι στρατηγικές της φιλελεύθερης επιχειρηματολογίας με την ευκαιρία μιας συζήτησης που περιστράφηκε γύρω από τα ανθρώπινα δικαιώματα.

      Θέλω να ζω σε μια ελεύθερη και δίκαια κοινωνία.
      Και φιλελεύθεροι θέλουν να ζουν σε μια ελεύθερη και δίκαια κοινωνία. Όμως το εννοούν με τον δικό τους τρόπο και επιλέγουν να το διατυπώσουν με μια γλώσσα “δικαιωμάτων” όπου τα ατομικά προέχουν των συλλογικών, και όπου στα “σκληρά” δικαιώματα περιλαμβάνουν και το δικαίωμα να γίνεις απεριόριστα πλούσιος. Αυτό σημαίνει “σεβασμός της ιδιωτικής ιδιοκτησίας”. Δεν μιλάει για το αυτοκίνητο, το σπίτι και το χωράφι, μιλάει για άλλα πράγματα: Για εργοστάσια, δρόμους, λιμάνια, αεροδρόμια, για το νερό, τα πνευματικά δικαιώματα, κλπ

      Επίσης, οι φιλελεύθεροι δεν θεμελιώνουν τα δικαιώματα που προτείνουν ως βούληση μιας κοινωνίας που επιλέγει να αυτοθεσμιστεί.  (Για μένα αυτό σημαίνει ελευθερία).
      Αν το έκαναν αυτό, κάποιες κοινωνίες ενδεχομένως θα προστάτευαν την ιδιοκτησία και κάποιες άλλες όχι. Κάποιες θα θεωρούσαν το δικαίωμα της συλλογικής διαπραγμάτευσης ανώτερο από την ελευθερία των συμβάσεων και άλλες όχι. Αυτό σημαίνει για μένα ελευθερία.

      Για να τα αποφύγουν αυτά οι φιλελεύθεροι, όχι βέβαια όλοι, αλλά οι περισσότεροι και σίγουρα οι συγκεκριμένοι που πήραν μέρος στη συζήτηση, τα θεμελιώνουν ως “φυσικά δικαιώματα” που σημαίνει ότι καμμιά κοινωνία δεν μπορεί να τα αλλάξει. Γιατί θεμελιώνονται στη “φύση”, πράγμα που είναι το ίδιο σαν να λέμε ότι θεμελιώνονται στο θέλημα του Θεού, ή σε οποιαδήποτε άλλη μεταφυσική ιδέα.

      Δεν ξέρω αν είναι κατανοητό.  Ούτε εγώ θέλω να σκοτώνουν ή να φυλακίζουν αυθαίρετα κάποιον. Όμως εδώ δεν πρόκειται γι΄αυτό. Η διαφορά με τους φιλελεύεθρους είναι ότι σε αυτά τα βασικά δικαιώματα περιλαμβάνουν και το δικαίωμα να γίνεις απεριόριστα πλούσιος, (γιατί είσαι επιμελής και ικανός), ενώ ο άλλος μένει φτωχός γιατί  είναι τεμπέλης και ανίκανος. Αυτό είναι το ιδεολόγημα.

      Από εκεί και πέρα προσπαθώ να συστηματοποιήσω το πως επιχειρηματολογούν οι φιλελεύθεροι.

  3. Μινα Τσακάλου says:

    Νίκο, η επιχειρηματολογία σου είναι γερή και δεν χρειάζεται ιδιαίτερη θεωρητικοποίηση από φιλοσοφική πλευρά για να αρθούν τα αυτονόητα πλέον δεινά του φιλελευθερισμού( τέτοια διαστρέβλωση της ελευθερίας σε λέξη !!!!!!!!!). Αν θέλουμε να δώσουμε φιλοσοφικό ωραιοποιημένο υπόβαθρο του φιλελευθερισμού μπορούμε να ανατρέξουμε στον αντικειμενισμό της An Ryand,αν πάλι θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε την Ιστορία ως εργαλείο πραγματικής γνώσης και διαμόρφωσης πολιτικής συνείδησης ας διαβάσουμε λίγο Hobsbawm κι ας βγάλουμε τα συμπεράσματά μας. Αυτά για τις συζητήσεις και τις προσωπικές μας αναζητήσεις, γιατί είναι ωραία όλα αυτά για όσους δεν βρίσκονται πεταμένοι στο δρόμο ή δεν πηδάνε στο κενό ή παρατάνε τα παιδιά τους στα ιδρύματα ή δουλεύουν 12ωρα για ψίχουλα, (αν και όταν βρίσκουν δουλειά)Τα σκλαβοπάζαρα έχουν ανοίξει ξανά…

  4. alkis_g says:

    Νίκο, συμφωνούμε στο βασικό. Βρισκόμαστε σε κρίση. Περί αυτού δεν χωράει αμφιβολία. Βρισκόμαστε σε μια βαθιά κρίση που συνεπάγεται πολλαπλά αδιέξοδα. Όχι όμως μόνο οικονομικά αδιέξοδα, αλλά κυρίως αδιέξοδα που συνδέονται με τον εκφυλισμό του οράματος που ο καπιταλισμός δημιούργησε. Ενός οράματος που έχουμε υιοθετήσει ΟΛΟΙ -όχι μόνο οι πλούσιοι αλλά κυρίως οι φτωχοί. Ενός οράματος που ταυτίζει την ευδαιμονία με την κατοχή υλικών αγαθών, αυτοκινήτων, εξοχικών σπιτιών, τραπεζικών καταθέσεων, ιδιωτικών σχολείων, μεγάλων ιδεών κλπ., κλπ. Ενός οράματος που συντηρεί την αρπαχτή, τη διαφθορά, το βόλεμα σε μια μη παραγωγική θέση, το ρουσφέτι, την αποποίηση ευθυνών. Ενός οράματος που ταυτίζει το «καλό» με το συμφέρον, μετατρέπει τις συλλογικότητες σε συντεχνίες που αδιαφορούν για τους άλλους, τους πολίτες σε «καταναλωτές» όχι μόνο υλικών αγαθών αλλά και εύκολων επιχειρημάτων, κίτρινης ρητορικής, φτηνών σήριαλ, κλπ κλπ. Η διαφορά μας είναι ότι η κρίση που βλέπουμε και οι δυο μας και συμφωνούμε ότι υπάρχει, είναι για μένα βαθύτερη απ’ ότι υποστηρίζεις εσύ. Δεν είναι μόνο κρίση οικονομική, αλλά κρίση αξιών και οραμάτων. Και κυρίως κρίση νοήματος. Είναι η ίδια η κρίση που οδήγησε μαζικά το πλήθος να βάλει τις οικονομίες του στο χρηματιστήριο για εύκολο κέρδος, να πανηγυρίζει το παγκόσμιο πρωτάθλημα ποδοσφαίρου ή τους ολυμπιακούς στους δρόμους, να ψηφίζει ρουσφετολογικά και να μεταστρέφεται στη συνέχεια με την ίδια ευκολία υποστηρίζοντας νέα ψέματα.

    Η συζήτηση αυτή όμως είναι μεγάλη κ ίσως να πρέπει να τεθεί ως θέμα στο καφενείο.

    Θα ήθελα όμως εδώ να διευκρινίσω συνοπτικά δυο- τρία σημεία του προηγούμενου κειμένου σου, στα οποία έχουμε εννοιολογικές αποκλίσεις.

    Ένα καίριο σημείο στην επιχειρηματολογία σου που με βρίσκει αντίθετο, είναι αυτό που λες ότι «αν αφαιρέσεις την ιδιοκτησία από τον φιλελευθερισμό δεν μένει τίποτα». Τονίζω και πάλι ότι δεν θέλω να υπερασπιστώ τον φιλελευθερισμό, αλλά δεν μπορώ να δεχτώ τις εννοιολογικές στρεβλώσεις μιας μονόπλευρης ρητορικής. Θέλω να θυμίσω ότι πολλά από αυτά που θεωρούμε σήμερα αυτονόητα, όπως η ελευθερία του λόγου, η ανεξιθρησκία, η πολιτική ισονομία, η ισότητα των φύλλων, τα δικαιώματα των ζώων, το δικαίωμα στην αντίσταση, το δικαίωμα στην άρνηση στράτευσης (ΕΠΙΚΑΙΡΟ), η έννοια του κοινωνικού συμβολαίου, η έννοια της αυτονομίας, κλπ κλπ είναι κατακτήσεις του φιλελευθερισμού και όχι κάποιου άλλου συστήματος. Και να ξεκαθαρίσουμε μια και καλή το εξής: Οι λεγόμενες «νεοφιλελεύθερες» οικονομικές πολιτικές όταν εφαρμόζονται από μη φιλελεύθερα καθεστώτα όπως για παράδειγμα στη Χιλή δεν είναι «φιλελεύθερες πολιτικές», όπως και ο αριστερός ολοκληρωτισμός ή τα εγκλήματα του σταλινικού φασισμού δεν αντανακλούν τις ανθρωπιστικές προθέσεις του Μαρξ.

    Ένα δεύτερο σημείο στο οποίο διαφωνούμε αφορά την αναρχία. Βασικό χαρακτηριστικό της αναρχίας είναι η άρνηση του κράτους και κάθε μορφής θεσμικής κοινωνικής – εξουσιαστικής δομής. Αυτή είναι η θεμελιώδης διαφορά της αναρχίας με κάθε κρατικιστική μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Με αυτήν την έννοια και με δεδομένο ότι από τις πολιτικές εκφράσεις, η μόνη που υποστηρίζει το μικρότερο δυνατό κράτος –και μάλιστα ένα κράτος με περιορισμένη εξουσία, ένα κράτος «τροχονόμο» κα όχι ένα κράτος «χωροφύλακα», όπως χαρακτηριστικά λένε οι φιλελεύθεροι- η αναρχία βρίσκεται πιο κοντά στον φιλελευθερισμό απ’ ότι βρίσκεται στον κομμουνισμό. Επίσης μια διευκρίνιση σχετικά με την ιδιοκτησία. Η αναρχία αρνείται την ιδιοκτησία, ενώ η αριστερά θέλει μια εκ των άνω παρέμβαση και έναν επιβεβλημένο εξισωτισμό –μια ανακατανομή όπως λέει στον πλούτο και στην ιδιοκτησία. Προσοχή! Η αναρχία δεν αρνείται την κατοχή (γιατί αν ήταν έτσι δεν θα έκανε καταλήψεις ή απαλλοτριώσεις) αλλά αρνείται την ιδιοκτησία επειδή η ιδιοκτησία είναι μια θεσμική έννοια και έχει νόημα μόνο εντός ενός οργανωμένου κράτους και άρα μέσα σε ένα σύστημα εξουσιαστικών δομών. Συνεπώς, η κατοχή και μάλιστα η κατοχή ανάλογα με την δύναμη του καθενός, όπως υποστηρίζει ο Στίρνερ, δεν είναι σίγουρα κάτι που ταιριάζει με τον εξισωτικό κομμουνισμό που θέλει ένα κράτος προστάτη να παρεμβαίνει στη μοιρασιά. Όταν λέει ο Προυντόν ότι η ιδιοκτησία είναι κλοπή, εννοεί ότι είναι κλοπή διότι «κλέβει» κάτι που ανήκει σε κάποιον άλλον. Και δεν εννοεί ότι κλέβει κάτι που ανήκει σε όλους γιατί κάτι που ανήκει σε όλους στην πραγματικότητα δεν ανήκει σε κανέναν. Η ιδιοκτησία με αυτήν την έννοια είναι η κλοπή του θεσμικού ιδιοκτήτη από αυτόν που μπορεί να κατέχει κάτι χωρίς θεσμούς. Αυτού που έχει την δυνατότητα να το κατέχει εξωθεσμικά. Αν αυτό το βρίσκει κάποιος εξωφρενικό, τότε δεν είναι αναρχικός, είναι φιλελεύθερος.

    Ο αγαπητός Καστοριάδης (και αυτό απευθύνεται σε όλους εκείνους που αρέσκονται να επικαλούνται με μελοδραματισμό αυτοκτονίες και πεινασμένα παιδιά – κ δεν απευθύνομαι σε σένα Νίκο) λέει ότι: «ο άρχοντας των σημασιών βρίσκεται πάνω από τον άρχοντα της βίας». Κι αυτό γιατί χωρίς σημασίες, χωρίς φιλοσοφία, νοήματα και λόγο, η βία είναι κενή περιεχομένου. Και αυτό θέλω να το τονίσω και να το καταλάβουν καλά όσοι αρέσκονται στην εύκολη κατανάλωση ανέξοδης ρητορικής. Αν λοιπόν θέλουμε να αλλάξουμε τον κόσμο πρέπει να αλλάξουμε πρώτα τους εαυτούς μας. Να μην χρεώνουμε τις ευθύνες στους άλλους αλλά να αναλαμβάνουμε εμείς πρώτοι τις ευθύνες μας. Όχι συλλογικά. Ατομικά. Η ευθύνη είναι ατομική υπόθεση. Ας το σκεφτούμε καλύτερα. Χωρίς νέο, υποσχόμενο, σαφές όραμα, την θέση των παλιών προκαταλήψεων είναι εύκολο να λάβουν νέες ακόμα χειρότερες προκαταλήψεις, όπως σοφά μας θυμίζει ο Μαρκούζε.

    • Φίλε Alkis,
      σχετικά με την 1η σου παράγραφο, πράγματι συμφωνούμε στον εκφυλισμό που περιγράφεις, έχουμε όμως και 2 διαφορές:

      1) Ποτέ δεν υποστήριξα ότι υπάρχει μόνο οικονομική κρίση. Ο καπιταλισμός δεν είναι απλώς ένα οικονομικό σύστημα. Είναι ένα σύστημα που στον πυρήνα του βρίσκονται οι οικονομικές σχέσεις, αλλά περιλαμβάνονται εξίσου οι πολιτικές και ιδεολογικές σχέσεις εξουσίας που του είναι ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ. Όλο αυτό το οικοδόμημα είναι ο Καπιταλισμός και συμφωνώ ότι ο εκφυλισμός είναι όχι μόνο οικονομικός αλλά και πολιτικός και ιδεολογικός, όπως το περιγράφεις. Η προσπάθεια να τα διαχωρίσει κανείς αυτά τα επίπεδα, οικονομικό, πολιτικό, ιδεολογικό (όπου περιλαμβάνονται και οι αξίες), κατά τη γνώμη μου, είναι σφάλμα. Τα αναλύουμε χωριστά, αλλά θυμόμαστε ότι αποτελούν μια ενότητα

      2) Δεν έχουμε υιοθετήσει όλοι το καπιταλιστικό όραμα όπως με έμφαση υποστηρίζεις. Να σου θυμίσω, μια και αναφέρεις κάπου τον Μαρκούζε, ότι στη μεταπολεμική περίοδο της οικονομικής ευφορίας, όπου δεν υπήρχε οικονομική κρίση τουλάχιστον στη Δύση, η σχολή της Φρανκφούρτης, για παράδειγμα, (που μην το ξεχνάμε, είχε πάρει σαφείς αποστάσεις από την ΕΣΣΔ και τον “υπαρκτό”), άσκησε δριμεία κριτική στον καπιταλισμό, το όραμά του, και την ιδεολογία του.
      Αλλά ακόμη κι αν αφήσουμε απέξω τους διανοούμενους, το ότι και οι φτωχοί θέλουν λεφτά και βόλεμα δεν σημαίνει αυτόματα μια αποδοχή του καπιταλιστικού οράματος. Είναι τρόπος να βελτιώσει κανείς τη θέση του στην ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ κατάσταση γιατί αυτοί είναι οι κανόνες του καπιταλιστικού παιχνιδιού. Όποιος δεν μπορεί να αλλάξει μια κατάσταση συνολικά, προσπαθεί να αλλάξει τη δική του θέση μέσα σε αυτήν. Είναι άλλο το ένα – κι άλλο το άλλο.
      Αυτό γινόταν συχνότερα απ΄ ο,τιδήποτε άλλο στην ιστορία. Οι δούλοι, για παράδειγμα, όποτε εξεγέρθηκαν δεν προσπάθησαν να καταργήσουν τη δουλεία ως σύστημα. Στις περισσότερες περιπτώσεις ζητούσαν να απελευθερωθούν αυτοί οι ίδιοι. Ζητούσαν δηλαδή να βελτιώσουν τη δική τους θέση στην υπάρχουσα κατάσταση. Πολύ σπάνια προέβαλλαν το όραμα μιας κοινωνίας χωρίς δούλους, γιατί αυτό ήταν πολύ δύσκολο. Δεν σημαίνουν όλα αυτά ότι αποδέχονταν το “όραμα” της δουλείας.
      Με δυο λόγια, οι καθημερινές επιδιώξεις των πολλών ανθρώπων διαμορφώνονται από τους κανόνες που θέτει το σύστημα στο οποίο ζουν. Παρότι μπορεί να καταλαβαίνουν ότι το σύστημα αυτό είναι φτιαγμένο για τους λίγους πλούσιους.

      Πάμε τώρα στην 2η παράγραφο.
      κατ΄αρχήν, ναι, υπερασπίζεσαι τον φιλελευθερισμό. Δεν χρειάζεται να αισθάνεσαι άσχημα γι΄αυτό. Εγώ πάλι επιτίθεμαι στον φιλελευθερισμό γιατί προσπαθώ να αποδυναμώσω, (σε θεωρητικό επίπεδο), την κυρίαρχη ιδεολογία. Ούτε εγώ απολογούμαι σε κανέναν γι΄αυτό. Ό,τι κι αν υπήρξε κάποτε ο φιλελευθερισμός, σήμερα είναι το θεωρητικό οπλοστάσιο όποιου θέλει να υποστηρίξει το υπάρχον status quo. Όποιου θέλει να υποστηρίξει πως ότι συμβαίνει – καλώς συμβαίνει. Δεν λέω ότι το λες εσύ αυτό, το λένε όμως άλλοι, και συγκεκριμένα όσοι υποστηρίζουν ότι “δεν υπάρχει εναλλακτική”. Αυτοί οι άλλοι από την φιλελεύθερη παράδοση αντλούν επιχειρήματα, και τρόπο σκέψης.

      Νομίζω ότι κανείς μας, (ούτε φυσικά εγώ), δεν είναι αντίθετος στην ελευθερία του λόγου, την ανεξιθρησκία, την πολιτική ισονομία, κι όλα τα άλλα που αναφέρεις, παρότι είμαι σίγουρος ότι τα εννοούμε και τα εκτιμάμε πολύ διαφορετικά. Για παράδειγμα, η πολιτική ισονομία σε ένα αντιπροσωπευτικό σύστημα όπως το θέλει η φιλελεύθερη παράδοση μπάζει από χίλιες μεριές, η έννοια του κοινωνικού συμβολαίου είναι εξαιρετικά προβληματική, είναι μια μεγάλη κουβέντα το ακριβές περιεχόμενο του δικαιώματος στην αντίσταση, τουλάχιστον όπως το έθεσε ο Λοκ, κλπ, κλπ.
      Όμως, όλα αυτά δεν μπορούν να εξετάζονται σε ένα ιστορικό και κοινωνικό vacum. Αν αυτά είναι κατακτήσεις του φιλελευθερισμού, (που δεν είναι έτσι ακριβώς), πρέπει να δούμε γιατί υιοθετήθηκαν και πως χρησιμοποιήθηκαν μετά. Ο φιλελευθερισμός δεν είναι μια κατασκευή κάποιων θεωρητικών που κλείστηκαν σε ένα δωμάτιο και σκέφτηκαν πως θα έπρεπε να είναι αυτός ο κόσμος. Είναι το πολιτικό και φιλοσοφικό σύστημα της αστικής τάξης. Με αυτά τα ιδεολογικά όπλα επιτέθηκε στον “παλιό κόσμο”, τους αριστοκράτες, τους φεουδάρχες και μετά στον μονάρχη με τον οποίο αρχικά είχε συμμαχήσει.
      Η αστική τάξη είχε πλούτο αλλά δεν είχε πολιτικά δικαιώματα. Έτσι, απαίτησε πολιτικά δικαιώματα για όλους, (πλην της μεγάλης μάζας των φτωχών που χρειάστηκε να εξεγερθεί εναντίον της για να τα αποκτήσει πολύ αργότερα), και άφησε την εξουσία να διαιωνίζεται, όχι με βάση την καταγωγή, αλλά με βάση τον πλούτο. Όποιος έμπαινε στο κλαμπ των πλουσίων, ανεξαρτήτως καταγωγής, είχε και το αντίστοιχο μερίδιο δύναμης.
      Φίλε, Alkis, αν θέλεις να απαντήσεις επί της ουσίας στο βασικό επιχείρημά μου, (γιατί δεν το κάνεις), πρέπει να μου πεις με ποιόν τρόπο ο φιλελευθερισμός προσπαθεί να γεφυρώσει το χάσμα φτωχών – πλουσίων. Όλα τα “δικαιώματα” που περιγράφεις στα χέρια φτωχών είναι απλώς διακοσμητικά. Στον καπιταλισμό, η ανισότητα είναι οικονομική και η εξουσία ασκείται με οικονομικά μέσα.
      Πάμε όμως σε κάτι πολύ βασικό από αυτά που θίγεις. Αν ο νεοφιλελευθερισμός, που βιώνουμε σήμερα, είναι κάτι κακό, προσπάθησε να τον καταδικάσεις με φιλελεύθερα επιχειρήματα. Θα δεις ότι είναι αδύνατο.
      Η διάλυση του κοινωνικού κράτους, της υγείας, της παιδείας, η κατάργηση των συλλογικών συμβάσεων, η κατάργηση του κατώτατου μισθού, η “ελεύθερη διαπραγμάτευση” δυνατού – αδύνατου, το ξεπούλημα της δημόσιας περιουσίας, ώστε να έχουμε “μικρό κράτος”, κλπ με λίγα λόγια η βίαιη ανακατανομή πλούτου που γίνεται σήμερα εις βάρος των φτωχών, δεν μπορεί να καταδικαστεί με φιλελεύθερα, (όχι νεοφιλελεύθερα, φιλελεύθερα – σκέτα), επιχειρήματα.
      Άσε τα παραπάνω και σκέψου μόνο την τεράστια ανεργία. Τι θα μπορούσε να υποστηρίξει ένας φιλελεύθερος βάσει των αρχών του σχετικά με την ανεργία ? Τι θα μπορούσε να πει για το ότι τεράστιες μάζες σήμερα οδηγούνται στη φτώχεια ? Υπάρχει “φιλελεύθερος” τρόπος για να τα καταδικάσεις όλα αυτά ?

      Επίσης, στο τέλος αυτής της παραγράφου, μεταφέρεις το ζήτημα στο αν είναι αυταρχικό ή “δημοκρατικό” το καθεστώς. π.χ. Χιλή κακή, (δικτατορία), ενώ Αγγλία, ΗΠΑ, Γαλλία, κλπ καλές, (Δημοκρατία). Όπως βλέπεις, το χάσμα φτωχών – πλουσίων, η ανεργία, η κατάρρευση του κοινωνικού κράτους, κλπ συμβαίνουν ανεξαρτήτως “δημοκρατικότητας” του πολιτεύματος. Ο αυταρχισμός χρειάζεται, (και μάλιστα επιστρατεύεται χωρίς δισταγμό), ακριβώς στην περίπτωση που η κοινωνία αντιδράσει σε αυτή τη ληστεία.

      Μην ξεχνάς ότι όταν μεταπολεμικά γνωρίσαμε στη Δύση, τουλάχιστον, την κορύφωση του κοινωνικού κράτους, και μειώθηκε δραματικά η προπολεμική ανισότητα, που οδήγησε και στην παγκόσμια κρίση του ΄29, αυτή ήταν μια σοσιαλδημοκρατική επιλογή, επειδή το κράτος ανέλαβε να σώσει τον καπιταλισμό θέτοντάς τον σε κρατική διαχείριση.

      Πάμε τώρα στην 3η παράγραφο για την αναρχία, την ιδιοκτησία κλπ. Ομολογώ ότι από εδώ και πέρα δυσκολεύομαι να παρακολουθήσω τη σκέψη σου. Λες, αν καταλαβαίνω καλά, ότι η επειδή η αναρχία είναι εναντίον του κράτους, προτιμάει ένα μικρό κράτος (φιλελευθερισμός), από ότι ένα μεγάλο κράτος (κομμουνισμός), αδιαφορώντας υπέρ τίνος υπάρχει αυτό το κράτος. Εγώ καταλαβαίνω ότι η αναρχία είναι συμβατή μόνο με αμεσοδημοκρατικές δομές. Σε αυτή την περίπτωση το κράτος διαλύεται μέσα στην ίδια την αυτόνομη και αυτοθεσμιζόμενη κοινότητα. Μια τέτοια κοινότητα είναι μια εξισωτική κοινότητα με την πιο ουσιαστική έννοια. Με την έννοια της ισότητας της δύναμης αφού ΟΛΟΙ συμμετέχουν ισότιμα στις αποφάσεις.
      Επίσης, είναι μια ελεύθερη κοινότητα για τον ίδιο λόγο, γιατί αυτο-θεσμίζεται.
      Η δική σου αντίληψη νομίζω ότι “μπάζει” στο εξής σημείο: ένα “μικρό κράτος” (όπως το θέλουν οι φιλελεύθεροι), το οποίο όμως, σαν βασική αποστολή έχει την προστασία της ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ, δηλαδή του μέσου εκείνου που επιτρέπει τη συσσώρευση πλούτου και δύναμης, κι επομένως διασφαλίζει την εξουσία ενός πλούσιου αφεντικού επάνω σε εργαζόμενους, είναι ό,τι πιο εξουσιαστικό μπορεί να υπάρξει. Και μάλιστα, χωρίς τους εξισοροποιητικούς μηχανισμούς που διαθέτει π.χ. ένα “μεγάλο” σοσιαλδημοκρατικό κράτος.
      Αυτή, φίλε Alkis, είναι κατά τη γνώμη μου η ουσία.
      Εξάλλου δεν υπάρχει κράτος, πριν να εμφανιστεί η ιδιωτική ιδιοκτησία, και αυτή είναι η κύρια αποστολή του: να τη διασφαλίσει με κάθε τρόπο.

      Ύστερα είναι μια μεγάλη παρανόηση, αν δεν είναι σκόπιμη διαστρέβλωση, η άποψη ότι ο κομμουνισμός μια κρατικιστική μορφή οργάνωσης. Στην κατάσταση του κομμουνισμού δεν υπάρχει κράτος. Κομμουνισμός είναι μια αταξική ένωση ανεξάρτητων παραγωγών. Κατά τη μετάβαση στον κομμουνισμό, τη σοσιαλιστική δηλαδή φάση, χρειάζεται κράτος προκειμένου να σπάσουν οι δομές του παλαιού αστικού καθεστώτος. Όταν η μετάβαση ολοκληρωθεί, είτε αναρχία πούμε τη νέα κατάσταση είτε κομμουνισμό είναι το ίδιο πράγμα.

      Πάμε λοιπόν στην ιδιοκτησία. Εδώ μπερδεύομαι πολύ με αυτά που γράφεις, νομίζω ότι υπάρχουν καραμπινάτες αντιφάσεις. Επιλέγω μερικές φράσεις σου με τις οποίες συμφωνώ, λές:
      Η αναρχία αρνείται την ιδιοκτησία. (Ο Μαρξισμός επίσης)
      Η αναρχία δεν αρνείται την κατοχή (ούτε ο Μάρξ, ούτε καν η ΕΣΣΔ)
      Κάτι που ανήκει σε όλους στην πραγματικότητα δεν ανήκει σε κανέναν (σωστά, θεωρητικά, ένα σοσιαλιστικό κράτος αυτό ακριβώς διασφαλίζει).

      Στα υπόλοιπα δυσκολεύομαι να βρω συνοχή και λογική.
      Για παράδειγμα, κάποιος που αρπάζει κάτι από το κοινό ταμείο και το βάζει στην τσέπη του, ΟΝΤΩΣ κλέβει. Αυτό εννοεί και ο Προυντόν. Με τον ίδιο τρόπο ΚΛΕΒΕΙ κι ένας εταίρος τους συνεταίρους του όταν αρπάζει κάτι από την αποθήκη της κοινής εταιρείας τους για να το πάρει σπίτι του. Νομίζω ότι σε μπερδεύει ο αναλυτικός τρόπος σκέψης που συχνά υιοθετείς…

      Το τελευταίο κομμάτι για τον Καστοριάδη, τις σημασίες, τη βία, τον Μαρκούζε κλπ, δεν καταλαβαίνω πως σχετίζεται με το θέμα μας…

  5. alkis_g says:

    Νίκο, θα πω μόνο κάτι σχετικά με το «χάσμα πλουσίων και φτωχών» γιατί όλες οι διαφορές στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το πρόβλημα νομίζω ότι ξεκινούν από εκεί.
    Η θυματοποίηση των «φτωχών» είναι εύκολο να υποστηριχτεί, αλλά υποβαθμίζει τους ίδιους τους ανθρώπους από αυτόβουλα και αυτόνομα, σε ανεύθυνα και αδύναμα όντα. Λέει χαρακτηριστικά ο Foucault ότι ενώ οι εξουσιαστικές στρατηγικές (από τη φύση τους) δημιουργούν και διατηρούν ανισότητες και ιεραρχίες κυριάρχησης, εμείς οι άνθρωποι δεν είμαστε θύματα, έντομα πιασμένα σε δεσποτικούς αραχνοειδείς ιστούς. Εμείς οι ίδιοι είμαστε οι αράχνες και τα δίκτυα (ιστοί) που συν-δημιουργούμε γίνονται οι πειθαρχικές μας κατοικίες. Δεν είμαστε άμοιροι των ευθυνών μας. Δεν μας φταίει το «σύστημα» ή οι «τραπεζίτες» ή οι διεφθαρμένοι πολιτικοί. Εμείς φταίμε, γιατί εμείς τα έχουμε δημιουργήσει όλα αυτά. Όχι κάποια ελίτ ή κάποιο φάντασμα, ο καθένας από εμάς ξεχωριστά. Κι εκεί πάει αυτό που δεν καταλαβαίνεις για την κρίση του νοήματος και των σημασιών. Έχουμε υιοθετήσει συγκεκριμένους τρόπους σκέψης, και έχουμε υιοθετήσει ταυτότητες που μας κάνουν να βλέπουμε τα πράγματα (είτε την θετική είτε την αρνητική τους πλευρά) μέσα από το ίδιο πρίσμα (αυτό των οικονομικών αξιών). Για μένα όσοι βλέπουν την ζωή μέσα από αυτό το πρίσμα, είτε το υποστηρίζουν είτε το καταδικάζουν δεν διαφέρουν μεταξύ τους, γιατί απλούστατα το συντηρούν. Θα μπορούσα να δώσω παραδείγματα αλλά οι προκατειλημμένοι νόες θα έσπευδαν να με κατηγορήσουν για κυνισμό, πριν καταλάβουν τα επιχειρήματα. Γι’ αυτό προτείνω να μεταφέρουμε την συζήτηση σε κάποιο προσεχές φιλοσοφικό καφενείο..

    (Υ.Γ. θα τρίζουν τα κόκαλα των αναρχικών με τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την αναρχία η αριστερά. Κοινά ταμεία, συνεταιρισμοί και άλλα τέτοια που διασφαλίζει το κράτος είναι πολύ μακριά από την αναρχική οπτική. Οποιαδήποτε οργανωμένη παραγωγή ακόμα και σε επίπεδο αγροτικής οικονομίας συνεπάγεται ρόλους και συνεπώς εξουσιαστικές δομές. Ας το βάλουμε κι αυτό στα προσεχή θέματα. Έχει ενδιαφέρον!)

    • Κάτσε λίγο φίλε Alkis,
      να δω αν το κατάλαβα καλά:
      Όσοι παίρνουν το μέρος των φτωχών τους υποβαθμίζουν, (τι χρειάζονται το “πατρονάρισμα” ?)
      Ενώ οι άλλοι που τους έχουν πατήσει κάτω, στην πραγματικότητα τους σέβονται, γιατί τους δείχνουν ότι ο μόνος δρόμος είναι να πάρουν επάνω τους την ευθύνη που είναι ανίκανοι και τεμπέληδες και να γίνουν κι αυτοί δια της επιχειρηματικότητας και του ρίσκου πλούσιοι κι επιτυχημένοι: JUST DO IT ! που λένε, Σωστά ?

      Επίσης, το “σύστημα” αυτό, με τις τράπεζες, το χρέος, τα δομημένα ομόλογα, τους πολιτικούς, τον τύπο που ανήκει σε 2-3 εφοπλιστές και εργολάβους και μας λέει τι είναι εφικτό και τι όχι, το έχουν από κοινού ή εξίσου δημιουργήσει πλούσιοι και φτωχοί, συγκεκριμένα, ο καθένας πλούσιος κι ο καθένας φτωχός από μόνος του.

      Ο πατέρας μου, ας πούμε, που είναι συνταξιούχος κι έχει δουλέψει και πληρώσει εισφορές για 42 χρόνια, επέλεξε ο ίδιος να αγοράσει το ασφαλιστικό του ταμείο κρατικά ομόλογα λίγο πριν τα εκμηδενίσει το “κούρεμα”, επέλεξε ο ίδιος να “ενοποιηθεί” το ταμείο του, να μειωθεί η σύνταξή του στο μισό και να διαλυθεί η ιατροφαρμακευτική του περίθαλψη, επέλεξε ο ίδιος να πληρώσει χαράτσι, να ιδιωτικοποιηθεί η ΔΕΗ, να υπάρχουν σήμερα 100.000 μπάτσοι για να τον χτυπάνε όταν πάει διαμαρτυρηθεί. Όλα αυτά συμφέρουν εξίσου τον πατέρα μου και τον Μπόμπολα, ή τον Βαρδινογιάννη ας πούμε ….

      Ρε φίλε Alkis,
      ώρες – ώρες νομίζω ότι μου κάνεις πλάκα…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s