Ναι, ο Marx είχε δίκαιο

Μετάφραση της ομιλίας του David Schweickart1 στο 23ο παγκόσμιο συνέδριο φιλοσοφίας

Όπως υποσχέθηκα στην προηγούμενη ανάρτηση, παραθέτω μεταφρασμένη ελεύθερα την ομιλία του David Schweickart στο πάνελ της 5ης Αυγούστου 2013, με θέμα “Το μέλλον του Μαρξισμού”

 

Είναι ενδεικτικό της στροφής στον Μαρξισμό, ότι πριν δύο χρόνια οι εκδόσεις του Yale University, που αναμφίβολα είναι από τους πιο διαπρεπείς ακαδημαϊκούς εκδοτικούς οίκους στις ΗΠΑ, εξέδωσαν ένα βιβλίο με τον τίτλο, ”Γιατί ο Marx είχε δίκαιο” του Μαρξιστή θεωρητικού, Terry Eagleton.

Το βιβλίο έχει δέκα κεφάλαια, που το καθένα αντικρούει τις πιο συνηθισμένες κατηγορίες εναντίον του Μαρξισμού, οι οποίες είναι:

  • Ο Μαρξισμός δεν είναι πλέον επίκαιρος. Ο Καπιταλισμός – αλλά και ο κόσμος – έχει αλλάξει πάρα πολύ

  • Ο Μαρξισμός μπορεί να είναι καλός στη θεωρία, αλλά στην πράξη συνεπάγεται την έλλειψη ελευθερίας και τη στενότητα των υλικών αγαθών

  • Ο Μαρξισμός είναι μια μορφή ολοκληρωτισμού που προσβάλλει την ανθρώπινη ελευθερία και αξιοπρέπεια

  • Ο Μαρξισμός είναι ουτοπικός καθώς δεν λαμβάνει υπόψιν του την ανθρώπινη φύση

  • Ο Μαρξισμός ανάγει – και υποβαθμίζει – τα πάντα στο επίπεδο της οικονομίας

  • Ο Μαρξισμός είναι μια μορφή υλισμού που αντιτίθεται στην θρησκεία και σε κάθε άλλη μορφή πνευματικότητας

  • Ο Μαρξισμός εστιάζει στις τάξεις – και την ταξική πάλη – αλλά η παλαιά εργατική τάξη έχει εξαφανιστεί. Η έννοια της “τάξης” είναι σε μεγάλο βαθμό ανυπόστατη στον σύγχρονο κόσμο

  • Ο Μαρξισμός υποστηρίζει τη βίαιη επανάσταση και απορρίπτει κάθε ειρηνική μεταρρύθμιση

  • Ο Μαρξισμός παραπέμπει σε ένα παντοδύναμο κράτος

  • Ο Μαρξισμός αποτυγχάνει να κατανοήσει και να εκφράσει όλα τα σημαντικά ανατρεπτικά κινήματα των τελευταίων τεσσάρων δεκαετιών – τον φεμινισμό, τα περιβαλλοντικά κινήματα, τα εθνικά κινήματα, τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, τα δικαιώματα των ζώων, το ειρηνιστικό κίνημα, την αντιπαγκοσμιοποίηση, κλπ

Ο Eagleton, καταπιάνεται με ιδιαίτερη οξύνοια με όλες τις πιο πάνω κατηγορίες, κάνοντας συχνά παραπομπές στα έργα του Marx, και τις ανασκευάζει, τουλάχιστον με βάση έναν Μαρξισμό του ίδιου του Marx. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της προσπάθειας δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο. Οι περισσότερες από τις πιο πάνω κατηγορίες έχουν ένα ψυχροπολεμικό άρωμα, και δεν είναι διόλου πειστικές για όσους έκαναν τον κόπο να διαβάσουν όντως τον Marx.

Σχετικά με την πιο σοβαρή κατηγορία, ότι ο Μαρξισμός είναι πλέον ανεπίκαιρος, ο Eagleton είναι αρκετά ήπιος:

¨O Μαρξισμός είναι μια κριτική του καπιταλισμού – η πιο διεισδυτική, ακριβής, και περιεκτική κριτική του είδους της … Συνεπώς, όσο θα υπάρχει καπιταλισμός, ο Μαρξισμός θα είναι επίκαιρος¨.

Εδώ απηχείται ξεκάθαρα ο Jean-Paul Sartre. Πριν μισό αιώνα και περισσότερο, το 1960 στο δοκίμιό του Search for a Μethod, (το πρελούδιο του ημιτελούς έργου Critique of Dialectical Reason), o Sartre ανακηρύσσει τον Μαρξισμό ως φιλοσοφία της εποχής μας, την οποία δεν μπορούμε να υπερβούμε, “όσο η ανθρωπότητα δεν έχει ακόμη ξεπεράσει την ιστορική περίοδο που εκφράζει ο Μαρξισμός. Μια υποτιθέμενη “υπέρβαση” του Μαρξισμού, θα είναι στη χειρότερη περίπτωση μια επιστροφή στην προ-μαρξιστική περίοδο, και στην καλύτερη η ανακάλυψη “εκ νέου”, μιας σκέψης που κανείς πίστευε ότι έχει ξεπεράσει”.

Συμφωνώ απόλυτα με τον Eagleton και τον Sartre. Όσο ο κόσμος κυριαρχείται από τον καπιταλισμό, ο Μαρξισμός θα είναι η φιλοσοφία που βοηθάει περισσότερο από κάθε άλλη στην κατανόηση της ανθρώπινης πραγματικότητας που βιώνουμε σήμερα. Φυσικά, αυτός δεν θα είναι ένας δογματικός Μαρξισμός, όπως ήταν ο κυρίαρχος Μαρξισμός την εποχή του Sartre. Όπως λέει ο Sartre στην αυτοβιογραφία του:

Ο Μαρξισμός, αφού ήλυκσε τη σκέψη μας όπως το φεγγάρι ελκύει τις παλίρροιες, αφού άλλαξε όλες τις ιδέες μας, αφού ρευστοποίησε τις κατηγορίες της αστικής μας σκέψης, αιφνίδια μας εγκατέλειψε. Δεν ικανοποίησε την ανάγκη μας να κατανοήσουμε… Ο Μαρξισμός σταμάτησε”.

Για να συμπληρώσει όμως αμέσως:

Πρέπει να είμαστε ξεκάθαροι σχετικά με όλο αυτό. Η σκλήρωση δεν σημαίνει φυσική γήρανση. Προκαλείται από έναν παγκόσμιο συνδυασμό ιδιαίτερων περιστάσεων. Μακράν από το να έχει εξαντληθεί, ο Μαρξισμός είναι ακόμη πολύ νέος, είναι στη βρεφική του ηλικία…. Παραμένει γι΄αυτό η φιλοσοφία του καιρού μας. Δεν μπορούμε να τον ξεπεράσουμε, γιατί δεν έχουμε ξεφύγει από τις περιστάσεις που τον γέννησαν”.

Γιατί πιστεύω ότι ο Μαρξισμός παραμένει η φιλοσοφία του καιρού μας? Αντί να αντικρούσω τις κατηγορίες εναντίον του, όπως κάνει τόσο επιτυχημένα ο Eagleton, θα επιχειρήσω εν συντομία μια θετική υπεράσπιση. Κατά τη γνώμη μου, τα βασικά σημεία του Μαρξισμού είναι τρία:

  • Είναι μια κριτική του καπιταλισμού

  • Είναι ένα όραμα για το μέλλον (εκείνο που ονομάζουμε ¨κομμουνισμό”)

  • Είναι μια θεωρία της ιστορίας (γνωστή ως “ιστορικός υλισμός”)

Ας δούμε σύντομα το καθένα από αυτά:

Η κριτική του καπιταλισμού: Ειλικρινά, μου είναι αδύνατο να φανταστώ οποιονδήποτε τίμιο και εχέφρονα άνθρωπο που εξετάζει τα γεγονότα χωρίς “φόβο και πάθος”, που να μην φτάνει στο συμπέρασμα ότι ο καπιταλισμός είναι ένα εξαιρετικά καταστροφικό σύστημα που πρέπει να εκτοπιστεί αν θέλουμε να ευημερήσει η ανθρωπότητα. Ένας τέτοιος άνθρωπος μπορεί να εκτιμήσει τα όντως εκπληκτικά κατορθώματα του καπιταλισμού, (όπως έκανε κι ο Marx), αλλά θα πρέπει να αναγνωρίσει την ορθότητα της βασικής κριτικής του Marx:

  • Η ανεργία είναι ενδημική στον καπιταλισμό διότι ο καπιταλισμός χρειάζεται έναν “εφεδρικό στρατό ανέργων” προκειμένου να λειτουργεί απρόσκοπτα

  • Η ανισότητα είναι ενδημική στον καπιταλισμό και τείνει διαρκώς να αυξάνει διότι η δυνατότητα του χρήματος να γεννάει νέο χρήμα, η δυνατότητα, εν γένει να κερδίζει κανείς χρήματα μέσω χρημάτων που ήδη έχει, επιτρέπει την εκθετική συσσώρευση του πλούτου

  • Στον καπιταλισμό ο καθένας έχει ελάχιστο ή καθόλου έλεγχο στις συνθήκες εργασίας του παρά τη σημασία της δημιουργικής εργασίας στην ανθρώπινη ευημερία.

  • Στον καπιταλισμό οι πολίτες δεν μπορούν να αποφασίσουν σχετικά με τη διάθεση του οικονομικού πλεονάσματος, για παράδειγμα, ποιες θα είναι οι επενδυτικές προτεραιότητες, παρά το γεγονός ότι το κοινό μας μέλλον εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αυτές τις αποφάσεις

  • Η καπιταλιστική οικονομία είναι εγγενώς ασταθής και μαστίζεται από κρίσεις αδιανόητες σε προ-καπιταλιστικές εποχές, για παράδειγμα, κρίσεις υπερπαραγωγής που σημαίνει ότι υπάρχουν πάρα πολλά προϊόντα σε σχέση με την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών

Και για να προσθέσουμε άλλη μια σκέψη, συνεπή με την κριτική του Marx, αν και λιγότερο σαφώς διατυπωμένη:

  • Για να αποφύγει τις κρίσεις μια καπιταλιστική οικονομία πρέπει να διατηρεί έναν σταθερό ρυθμό ανάπτυξης, παρά το γεγονός, που επεσήμανε πριν σαράντα χρόνια ο οικονομολόγος Kenneth Boulding, ότι “μόνο ένας τρελός ή ένας οικονομολόγος μπορεί να πιστεύει ότι η εκθετική ανάπτυξη μπορεί να συνεχίζεται για πάντα σε έναν πεπερασμένο κόσμο”.

Σχετικά με μελλοντικό όραμα του Marx: Μας είναι, αλήθεια, αδύνατον να φανταστούμε έναν κόσμο χωρίς οικονομική ανασφάλεια, στον οποίο οι άνθρωποι αντλούν ικανοποίηση από την εργασία τους, ένα κόσμο στον οποίο, όπως λέει και το διάσημο σλόγκαν “ο καθένας προσφέρει ανάλογα με τις δυνατότητές του, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του” ?

Στο κάτω – κάτω, σήμερα υπάρχει η τεχνολογική δυνατότητα να καλυφθούν οι βασικές ανάγκες όλων. Αυτό είναι ένα εκπληκτικό γεγονός, ωστόσο είναι αλήθεια. Είναι αλήθεια παρόλο που υπάρχουν σήμερα επτά δισεκατομμύρια άνθρωποι πάνω στον πλανήτη, και όχι μόνο ένα όπως τον καιρό του Marx. Επίσης, είναι πολύ πιθανόν ότι, αν κατευθύναμε το τεράστιο ερευνητικό δυναμικό που είναι σήμερα διαθέσιμο, στον εξανθρωπισμό της τεχνολογίας και της καθημερινής εργασίας, έτσι ώστε αυτή να γίνει πιο δημιουργική, αντί να προσπαθούμε να αντλούμε όσο περισσότερη εργασία γίνεται από όσο το δυνατόν λιγότερους εργαζόμενους, τότε θα μπορούσαμε να προχωρήσουμε προς έναν κόσμο όπου όλοι θα έχουν μια ενδιαφέρουσα εργασία και ένα ικανοποιητικό επίπεδο κατανάλωσης.

Μπορούμε να πάμε ακόμη παραπέρα. Δεν μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο όπου όλοι είμαστε “πλούσιοι σε ανθρώπινες ανάγκες”, για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Marx, δηλαδή, έναν κόσμο όπου το να αποστερούμαστε από δημιουργικότητα, αγάπη, φιλία, ομορφιά, λογοτεχνία, τέχνη, μουσική, κλπ θα βιώνεται σαν μια θλιβερή έλλειψη ? Δεν μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο όπου “η ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός μας είναι προϋπόθεση της ανάπτυξης όλων” ? Νομίζω ότι πρέπει να παραδεχτούμε ότι το όραμα του Marx για έναν “υψηλότερο κομμουνισμό”, είναι ένας στόχος που αξίζει τον κόπο, και που η επίτευξή του είναι εντός των ορίων της τεχνολογικής μας δυνατότητας.

Έτσι, η κριτική του Marx στον καπιταλισμό παραμένει έγκυρη, και το όραμά του για το μέλλον είναι ένας στόχος που αξίζει να θέσουμε, αλλά τι γίνεται με τον ιστορικό υλισμό ? Εδώ, τόσο ο Eagleton όσο και ο Sartre, έχουν αμφιβολίες, όπως έχω κι εγώ, ωστόσο κανένας δεν τις θεωρεί λόγο για να απαξιώσει τον Marx.

Ποιο ακριβώς είναι το πρόβλημα με τον ιστορικό υλισμό ? Φυσικά, η βασική σύλληψη του Marx, ότι οι οικονομικοί παράγοντες καθορίζουν όλες τις άλλες πτυχές μιας κοινωνίας είναι πέραν πάσης αμφιβολίας. Μπορεί κανείς να αμφισβητήσει ότι οικονομικοί παράγοντες, στη διάρκεια ολόκληρης της ανθρώπινης ιστορίας, έχουν παίξει μείζονα ρόλο στη διαμόρφωση της οικογένειας και των συγγενικών δομών, της σχέσης των φύλλων, των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, των πολιτικών σχηματισμών, των ηθικών αξιών, τον ρόλο και τον χαρακτήρα των θρησκειών, την τέχνη, τη μουσική, τη λογοτεχνία, και σε άλλες υψηλές εκδηλώσεις του πολιτισμού ? Ο Marx έχει επίσης δίκαιο όταν υποστηρίζει ότι οι τεχνολογικές εξελίξεις που εκκινούν από οικονομικούς στόχους, τελικά έχουν επιπτώσεις πολύ πέραν της σφαίρας της παραγωγής και της κατανάλωσης. Κι έχει ακόμη δίκαιο στο ότι η πάλη μεταξύ οικονομικών τάξεων είναι ένα βασικό στοιχείο της ανθρώπινης ιστορίας. Αν αποφύγουμε τη χοντροκομμένη υπεραπλούστευση, η οποία όπως ξεκαθαρίζει ο Eagleton, απέχει από τη θέση του ίδιου του Marx, μάλλον όλοι δεχόμαστε αυτό το τμήμα του ιστορικού υλισμού. Είμαστε όλοι μαρξιστές, τουλάχιστον μέχρις αυτό το επίπεδο.

Αλλά βεβαίως, ο ιστορικός υλισμός είναι κάτι περισσότερο από τον απλό ισχυρισμό ότι η οικονομία, η τεχνολογία και η πάλη των τάξεων είναι που έχουν σημασία, ότι δηλαδή αυτοί είναι οι παράγοντες που έχουν τη βασική ερμηνευτική αξία. Ο ιστορικός υλισμός είναι επίσης μια τελεολογία. Ο Marx κληρονόμησε από τον Hegel την πεποίθηση ότι η πραγματικότητα γίνεται όλο και πιο ορθολογική, την πεποίθηση ότι η ιστορία έχει μια κατεύθυνση και μάλιστα τέτοια που εμπνέει ελπίδα. Είναι δύσκολο να αρνηθεί κανείς ότι είναι αυτή η πτυχή του ιστορικού υλισμού, όχι η ερμηνευτική του δύναμη, αλλά αυτό το μήνυμα ελπίδας που εξήψε τη φαντασία εκατομμυρίων.

Αλλά, τι να πούμε γι΄αυτό το μήνυμα ? Αξίζει εδώ να θυμηθούμε το προκλητικό σχόλιο του Eagleton: “Ο Marx ήταν ένας προφήτης, όχι ένας μελλοντολόγος”. Ας αναλογιστούμε λιγάκι. Ένας μελλοντολόγος κάνει ψυχρές προβλέψεις. Ένας προφήτης κατακλύζεται από ένα ηθικό πάθος, που συνήθως καταγγέλλει τους δαίμονες του παρόντος ενώ ταυτόχρονα προσφέρει ένα εναλλακτικό όραμα. Ας θυμηθούμε τον Ιησού, στην περίφημη “επί του όρους ομιλία” (την πρώτη ομιλία που αναφέρεται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο). Ας θυμηθούμε τους οκτώ μακαρισμούς και ανάμεσά τους:

  • Μακάριοι οι ελεήμονες ότι αυτοί ελεηθήσονται

  • Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες την δικαιοσύνην ότι αυτοί χορτασθήσονται

  • Μακάριοι οι ειρηνοποιοί ότι αυτοί υιοί Θεού κληθήσονται

  • Μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης ότι αυτών εστίν η βασιλεία των ουρανών

  • Μακάριοι οι πραείς ότι αυτοί κληρονομήσουσι την γήν

Ας σκεφτούμε τώρα το μεγάλο κήρυγμα του 19ου αιώνα, το κομμουνιστικό μανιφέστο.

Ας αντικαταστήσουμε το “οι πράοι” με το “προλεταριάτο”: “Μακάριοι οι προλετάριοι, η εργατική τάξη, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη”. Το προλεταριάτο ! Το 1848 ! Εκείνη η νέα τάξη που δημιουργήθηκε από πρώην αγρότες διωγμένους από τα κτήματά τους από τους νόμους της περίφραξης και τις νέες αγροτικές τεχνολογίες, στοιβαγμένους σε εργοστάσια και άθλιες γειτονιές, να μαστίζονται από αρρώστιες και τον αλκοολισμό, αυτοί οι απόκληροι της γης, πρόκειται να “κληρονομήσουσι την γήν” ? Ποια βιβλική μορφή έκανε ποτέ μια τέτοια τολμηρή προφητεία ?

Φυσικά, ο Marx, όπως σημειώνει ο Eagleton, δεν ήταν ένας μελλοντολόγος που έβλεπε σε φλυτζάνια και κρυστάλλινες σφαίρες. Ο Marx προσέφερε αιτίες για τις πεποιθήσεις του. Έβλεπε ότι οι διασκορπισμένοι και άγρια εκμεταλλευόμενοι αγρότες συγκεντρώνονταν σε πόλεις και εργοστάσια, θεωρούσε ότι οι νέες τεχνολογίες θα βοηθούσαν την επικοινωνία και την οργάνωσή τους, οι καπιταλιστές θα ήταν αναγκασμένοι να τους μορφώσουν ώστε εκείνοι να μπορούν να εργαστούν με τις νέες τεχνολογίες στην παραγωγή, και, πάνω από όλα, ο ανορθολογισμός του συστήματος θα γινόταν όλο και πιο φανερός, αφού συχνότερες και βαθύτερες κρίσεις – οικονομικές κρίσεις – ολοφάνερα δεν οφείλονταν στις καιρικές συνθήκες ή στο Θεό, αλλά στον τρόπο λειτουργίας του ίδιου του οικονομικού συστήματος.

Γιατί αυτές οι αιτίες δεν προκάλεσαν τις αναμενόμενες εξελίξεις ?

Όντως, για πρώτη φορά στην ιστορία, σήμερα, η πλειοψηφία των ανθρώπων ζει στις πόλεις, όχι στην ύπαιθρο. Βεβαίως και αυτή η εργατική τάξη είναι πιο μορφωμένη από ποτέ. Είναι ακόμη αλήθεια ότι οι νέες τεχνολογίες μπορούν να βοηθήσουν την κινητοποίηση. Επίσης, ο παραλογισμός του συστήματος είναι πιο φανερός από ποτέ όχι μόνο σήμερα, αλλά ήδη από τη μεγάλη ύφεση του ΄29 οπότε μέσω των ΗΠΑ και της Ευρώπης διείσδυσε στην καρδιά του μοντέρνου καπιταλισμού. Είναι ακόμη ξεκάθαρο ότι η σύγχρονη άρχουσα τάξη δεν έχει ιδέα τι να κάνει για να μετριάσει τα τεράστια προβλήματα που αντιμετωπίζουμε και πάνω απ΄όλα την συνεχώς αυξανόμενη ανεργία και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος (μια από τις τελευταίες συνέπειες της οποίας είναι η κλιματική αλλαγή). Τα πολιτικά συστήματα που έχει δημιουργήσει έχουν μπλοκάρει. Οι περισσότεροι άνθρωποι κατηγορούν τους πολιτικούς, αλλά μήπως έχει γίνει πιο αξιοπρόσεκτη από ποτέ εκείνη η πρόβλεψη του κομμουνιστικού μανιφέστου ότι κάποια στιγμή η καπιταλιστική τάξη θα αποδειχτεί ανίκανη να είναι η άρχουσα τάξη ?

Σημαίνουν όλα αυτά ότι η ιστορία είναι με το μέρος μας ? Ότι ο θρίαμβος της εργατικής τάξης είναι αναπόφευκτος και ότι αυτός ο θρίαμβος θα είναι ο προπομπός μιας αληθινά ανθρώπινης κοινωνίας ? Φυσικά όχι !

Είναι φανερό, ότι σήμερα είναι δυνατόν να καταστραφεί ο πλανήτης, τουλάχιστον τα στοιχεία εκείνα που υποστηρίζουν την ανθρώπινη ζωή, όπως δεν ήταν δυνατόν να γίνει την εποχή του Marx. Κανείς λογικός άνθρωπος δεν μπορεί σήμερα να είναι ένας ιστορικός ντετερμινιστής. Είτε αισιόδοξος είτε απαισιόδοξος. Δεν γνωρίζουμε τι εξέλιξη θα έχει η σημερινή παγκόσμια καπιταλιστική κρίση. Υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι που αγωνίζονται ενάντια στις καταστροφικές δυνάμεις, κι αυτό είναι τόσο φανερό που κανείς δεν μπορεί να το αγνοήσει, αλλά επίσης δεν μπορεί να αγνοήσει και τις αντίπαλες πανίσχυρες δυνάμεις που αγωνίζονται εναντίον μας. Μπορεί κανείς ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του να κάνει αισιόδοξες ή απαισιόδοξες προβλέψεις, αλλά οι προβλέψεις αυτές περισσότερο φανερώνουν τον ηθικό προσανατολισμό του σχετικά με το μέλλον παρά το τι γνωρίζει.

Ο Marx είχε δίκαιo στην κριτική του για τον καπιταλισμό. Είχε δίκαιο να μας υποδείξει ότι ένας άλλος κόσμος είναι δυνατός, ένας γνήσια ανθρώπινος κόσμος. Είχε δίκαιο να επιμένει ότι με το να σχεδιάζουμε απλώς όμορφες ουτοπικές εικόνες δεν θα πείσουμε εκείνους που έχουν συγκεντρώσει σήμερα τη δύναμη στα χέρια τους να αλλάξουν συμπεριφορά. Είχε δίκαιο να επιμένει ότι ο παράγοντας που θα μπορούσε να αλλάξει την παγκόσμια ιστορία είναι μια τάξη ανθρώπων που θα αντιπροσωπεύει τα συμφέροντα της μεγάλης πλειοψηφίας, και είχε δίκαιο να προσπαθεί να εντοπίσει συγκεκριμένες εξελίξεις που αφορούν τις υλικές συνθήκες, την τεχνολογία, τον πολιτισμό και εκείνη την “ταξική συνειδητοποίηση” που θα ήταν ελπιδοφόρες.

Ήταν απλώς ένας νεαρός – όχι ακόμη “Μαρξιστής” – όταν έγραψε την περίφημη ενδέκατη θέση για τον Feuerbach, αλλά η πεποίθηση αυτή τον συνόδεψε σε όλη του τη ζωή. Νομίζω ότι πρέπει να συνοδεύει και τις δικές μας.

Οι φιλόσοφοι έχουν ερμηνεύσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Το ζήτημα όμως είναι να τον αλλάξουμε

1David Schweickart, (PhD Mathematics, PhD Philosophy), Professor of Philosophy in Loyola University Chicago

Advertisements
This entry was posted in Οι πιο πρόσφατες αναρτήσεις, Φιλοσοφικά Άρθρα. Bookmark the permalink.

7 Responses to Ναι, ο Marx είχε δίκαιο

  1. giorgos says:

    Ναί…άλλά γιατί άφού ό Μαρξισμός δέν είναι άνεπίκαιρος τά μαρξιστικά κόμματα έχουν έξαφανισθεί άπό τήν Ευρώπη?

    • Γειά σου Γιώργο,
      κατ΄αρχήν όπως καταλαβαίνεις δεν είναι δικό μου το άρθρο, απλώς το μετέφρασα μια και ο Schweikart είχε την καλοσύνη να μου το στείλει.

      Μια απάντηση θα ήταν ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στις τάσεις στον ακαδημαϊκό / πνευματικό και τον πολιτικό χώρο. Ο δεύτερος είναι πολύ πιο ελεγχόμενος από την κυρίαρχη ελίτ

  2. μακης κοψιδησ says:

    μπορείτε να μου το στείλετε στο makiskop@yahoo.gr ;

  3. Costas says:

    Καλησπέρα,
    Υπάρχει κάπου διαθέσιμη η ομιλία του Schweikart στα αγγλικά;
    Ευχαριστώ.

  4. Μάκη, Κώστα,
    ευχαριστώ για τα σχόλια και συγνώμη για την καθυστερημένη ανταπόκριση που οφείλεται σε μια 2η φάση διακοπών που πλέον τελείωσε …
    Από όσο ξέρω δεν υπάρχει στο internet η ομιλία του Schweikart. Τον γνώρισα στο συνέδριο και μου την έστειλε με mail. Ευχαρίστως να την προωθήσω με mail σε όποιον θέλει.
    Μάκη, αυτό θέλεις, κι εσύ ? το Αγγλικό κείμενο ?

  5. Pingback: Ναι, ο Marx είχε δίκαιο « απέραντο γαλάζιο

  6. “Ας αντικαταστήσουμε το “οι πράοι” με το “προλεταριάτο”: “Μακάριοι οι προλετάριοι, η εργατική τάξη, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη”, συνεπώς αν η επανάσταση πάει περίπατο…, τότε όλοι είμαστε αδέλφια. καμιά διαφωνία.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s