Το λυκόφως του καπιταλισμού

Είχα την τύχη να παραβρεθώ πριν λίγες μέρες στην παρουσίαση του βιβλίου του Γιώργου Τριανταφυλλόπουλου “Το λυκόφως του Καπιταλισμού”, το οποίο διάβασα και για το οποίο λέω εδώ δυο λόγια:

Πολλά βιβλία οικονομικού περιεχομένου εμφανίστηκαν τα τελευταία χρόνια, αφότου ένα μεγάλο μερίδιο του κόσμου άρχισε να αναρωτιέται τι συμβαίνει με την οικονομία.Τα περισσότερα από αυτά τα βιβλία ασχολήθηκαν αρκετά ειδικά με την πρόσφατη κρίση, και ακόμη ειδικότερα με τον χρηματοπιστωτικό τομέα, του οποίου η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και συχνά παρασκηνιακή δραστηριότητα καταδείχθηκε ως υπεύθυνη για τη σημερινή κατάσταση. Αυτό, από μια συγκεκριμένη συγγραφική άποψη, είναι ένα προνομιακό πεδίο γιατί εισάγει τον αναγνώστη σε ένα συναρπαστικό περιβάλλον εικονικής πραγματικότητας και μπορεί να συνδυαστεί αρμονικά με θεωρίες συνωμοσίας, με μυστικά κέντρα εξουσίας, κλπ. Παρότι όλα αυτά μπορεί να μην στερούνται βάσης, κατευθύνουν τη συζήτηση σε ορισμένη κατεύθυνση που τελικά δικαιώνει τον “αγνό καπιταλισμό”.

Άλλα πάλι έργα, και μάλιστα πολύ γνωστών συγγραφέων ασχολούνται όχι μόνο με την τρέχουσα κρίση αλλά και με παλαιότερες, παράλληλα, εξετάζουν την επίδραση σε αυτές περισσότερων παραγόντων με αποτέλεσμα να δίνουν μια καλύτερη εικόνα, ωστόσο είναι κυρίως πληροφοριακά / περιγραφικά και οι αιτίες που προβάλλονται κινούνται σε ένα πολύ στενό πλαίσιο εκλαμβάνοντας κάθε περίπτωση σαν τελείως ξεχωριστή. Έτσι, τα έργα αυτά, παρά το ενδιαφέρον που έχουν,  αποφεύγουν να γενικεύσουν και να συνάγουν ευρύτερα συμπεράσματα για τις κρίσεις στον καπιταλισμό και το πως αυτές εξελίσσονται. 

Το βιβλίο του Γιώργου Τριανταφυλλόπουλου “το λυκόφως του καπιταλισμού”, αν και κάνει μια ώριμη και ικανοποιητική παρουσίαση και της τρέχουσας κρίσης και του ρόλου του χρηματοπιστωτικού συστήματος, έχει πολύ πιο υψηλούς στόχους και βεβαίως πολύ πιο μακροπρόθεσμη οπτική.

Όπως φαίνεται και από τον τίτλο, το ζήτημα με το οποίο αναμετράται το βιβλίο είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, το αν ο καπιταλισμός έχει μέλλον. Επομένως, είναι ένα έργο περισσότερο διαχρονικό παρά επίκαιρο με τη στενή έννοια.

Είναι ξεκάθαρο ότι το εν λόγω βιβλίο είναι γραμμένο από αριστερή – μαρξιστική οπτική. Ωστόσο, οι περισσότεροι αριστεροί συνήθως κινούμαστε σε μια σφαίρα πολύ υψηλής γενίκευσης, αρνούμενοι να κοπιάσουμε να δέσουμε το γενικό με το ειδικό ή το θεωρητικό με το συγκεκριμένο, με αποτέλεσμα, ειδικά όταν η στάση μας αυτή συνδυάζεται με ημιμάθεια και ελλειπή κατανόηση, σε πολλές δημόσιες συζητήσεις να καταφεύγουμε σε γενικόλογη συνθηματολογία. Αντίθετα με όλα αυτά,  το βιβλίο του Τριανταφυλλόπουλου κάνει μια πολύ σοβαρή προσπάθεια τεκμηρίωσης και υποβάλλει τη θεωρία στη βάσανο της επαλήθευσης της πραγματικότητας.

Το βιβλίο δεν απευθύνεται σε ειδικούς, για να το διαβάσει κανείς αρκούν κάποιες βασικές γνώσεις στα οικονομικά. Ωστόσο, και αυτό θα ήθελα να το τονίσω, όσο περισσότερο έχει ασχοληθεί κανείς με την οικονομία, τόσο περισσότερο έχει να ωφεληθεί από αυτό το έργο.  

Για παράδειγμα, το βιβλίο ξεκινάει με μια προσέγγιση των κρίσεων στον καπιταλισμό, πρώτα περιγραφική και μετά σε επίπεδο θεωρίας. Προσωπικά, βρήκα πολύτιμη τη σύντομη αλλά περιεκτική παράθεση και συστηματοποίηση πολλών θεωριών για τις κρίσεις καθώς και την κριτική που ακολουθεί. Κατά τη γνώμη μου μόνο όποιος έχει ήδη καταπιαστεί με το ζήτημα αυτό θα κατανοήσει σε βάθος τη συγκριτική παράθεση των θεωριών. Σε αυτό το σημείο φαίνεται επίσης η αξία της εντυπωσιακής βιβλιογραφίας που υποστηρίζει τα γραφόμενα.

Ένα άλλο σημείο που βρήκα ενδιαφέρον ήταν η ανασκευή του “λαϊκού μύθου” ότι ζούμε σε μια εποχή καλπάζουσας εξέλιξης της τεχνολογίας και της επιστήμης. Το βιβλίο υποστηρίζει πολύ πειστικά ότι διανύουμε μια περίοδο παρατεταμένης στασιμότητας τόσο τεχνολογικά, με εξαίρεση ίσως την πληροφορική, της οποίας η σημασία για την οικονομία υπερεκτιμήθηκε, όσο και επιστημονικά.

Σχετικά τώρα με το επίμαχο ζήτημα, το αν ο καπιταλισμός θα ξεπεράσει την παρούσα κρίση όπως έκανε και στο παρελθόν με άλλες, και θα συνεχίσει την πορεία του ή αν αντίθετα ζούμε τα τελευταία του στάδια, το βιβλίο, ακολουθεί μια αρκετά ορθόδοξη μαρξιστική, θα έλεγα, προσέγγιση. Η βασική υπόθεση επάνω στην οποία κινείται η όλη αποδεικτική προσπάθεια, είναι ότι όταν οι παραγωγικές δυνάμεις δεν μπορούν πλέον να αναπτυχθούν, τότε οι παραγωγικές σχέσεις, εν προκειμένω το καπιταλιστικό σύστημα, μέλει να ανατραπούν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.

Κατά τη γνώμη μου, μικρή σημασία έχει, για την αξία του βιβλίου, το αν αυτό θα επαληθευτεί. Έτσι κι αλλιώς δεν πρόκειται για ένα βιβλίο μελλοντολογίας. Η αξία του βιβλίου βρίσκεται στο ότι μας βοηθάει να κατανοήσουμε βαθύτερα το τι συμβαίνει, συνδέοντας, όπως ανέφερα και πιο πάνω, με συνέπεια τη θεωρία και την πραγματικότητα.

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Αξίζει θεωρώ, με αυτή την ευκαιρία να προσθέσω μερικές σκέψεις όχι για το βιβλίο, αλλά με αφορμή αυτό, για το ζήτημα που θέτει: το μέλλον του καπιταλισμού.

Η πρώτη αφορά τη μαρξιστική θέση που παίρνει ως βασική υπόθεση το βιβλίο.

Η καταγωγή της ιδέας ανιχνεύεται σε μια από τις σημαντικές μεταθέσεις προτεραιότητας του 19ου αιώνα που γίνονται στο πλαίσιο του ρομαντισμού: το βάρος περνάει από τη μορφή στη δύναμη. Τι σημαίνει αυτό ?

Κάθε τι στη φύση μορφοποιείται κάτω από την επίδραση μιας ή περισσότερων δυνάμεων. Τίποτε δεν εξαιρείται: άψυχα σώματα όπως οι βράχοι παίρνουν το σχήμα τους υπό την επίδραση γεωλογικών δυνάμεων, αλλά και του ανέμου ή των κυμάτων, η ζωική ορμή κάνει τα δέντρα και τα ζώα να αναπτύσσονται και να επιβιώνουν, στα τεχνητά αντικείμενα δίνει μορφή η ανθρώπινη εργασία κοκ. Το ίδιο συμβαίνει στο πεδίο του κοινωνικού. Οι θεσμοί, οι νόμοι, οι διάφοροι τρόποι οργάνωσης της κοινωνίας, οι παγιωμένες σχέσεις εξουσίας, κλπ σχηματίζονται κάτω από την επίδραση κοινωνικών δυνάμεων.

Το δίπολο δύναμης και μορφής φιλοσοφικά κυριαρχεί στον Σοπενχάουερ ως “βούληση και παράσταση”, εμφανίζεται στον Νίτσε ως “Διονυσιακό και Απολλώνιο” στοιχείο, κοκ. Ο Μαρξ μεταφέρει αυτή την ιδέα στην οικονομία. Το δίπολο εδώ λέγεται “παραγωγικές δυνάμεις” και “παραγωγικές σχέσεις”. Παραγωγικές δυνάμεις είναι η ανθρώπινη εργασία και τα μέσα παραγωγής, δηλαδή τα εργαλεία και η τεχνολογία με τα οποία ο άνθρωπος επιδρά επάνω στη φύση. Στην πορεία του πολιτισμού οι παραγωγικές δυνάμεις διαρκώς αυξάνουν και η εργασία με τη βελτίωση της τεχνολογίας, των διαδικασιών και πρακτικών γίνεται όλο και πιο παραγωγική. Οι παραγωγικές σχέσεις είναι η κοινωνική διάσταση της παραγωγής: Ποιος δουλεύει για ποιόν και με τι όρους. Μπορεί οι άνθρωποι να δουλεύουν συνεργαζόμενοι αυθόρμητα και ελεύθερα σε ένα κοινοτικό σύστημα, μπορεί να υπάρχει δουλοκτητικό σύστημα, ή φεουδαρχικό, κοκ. Το δυναμικό μέρος είναι οι παραγωγικές δυνάμεις. Όταν μεγαλώσουν αρκετά, ασφυκτιούν στο στατικό πλαίσιο των υπαρχόντων παραγωγικών σχέσεων. Για να αυξηθούν κι άλλο πρέπει να το ανατρέψουν. Το επόμενο πλαίσιο των παραγωγικών σχέσεων επιτρέπει την περαιτέρω αύξηση των παραγωγικών δυνάμεων, ωστόσο, όταν αυτές αυξηθούν αρκετά, θα το ανατρέψουν και πάλι. Για παράδειγμα, το πέρασμα από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό έδωσε τεράστια ώθηση στις παραγωγικές δυνάμεις οι οποίες έφτασαν σε πρωτοφανή για την ανθρωπότητα επίπεδα. Ωστόσο, σήμερα πάλι περιορίζονται από τον ίδιο τον καπιταλισμό. Η παραγωγή περιορίζεται όχι επειδή εξαντλήθηκε η ανθρώπινη εργασία, αντίθετα υπάρχει ανεργία, ταυτόχρονα υπάρχουν πρώτες ύλες σε σχετική αφθονία, ενώ τα εργοστάσια, οι μηχανές και οι περισσότερες επιχειρήσεις δουλεύουν πολύ κάτω από την παραγωγική τους δυνατότητα. Όλα αυτά συμβαίνουν γιατί γίνεται όλο και πιο δύσκολη η πραγματοποίηση κέρδους. Σύμφωνα λοιπόν με τη μαρξιστική λογική, ένα νέο πλαίσιο παραγωγικών σχέσεων όπου η παραγωγή θα γίνεται για να τεθούν στη διάθεση της κοινωνίας αξίες χρήσης θα ξεπεράσει τους περιορισμούς του κέρδους που βάζει ο καπιταλισμός απελευθερώνοντας και πάλι τις παραγωγικές δυνάμεις. Να σημειώσουμε με την ευκαιρία ότι παρόμοιες σκέψεις διατυπώνει παλαιότερα και ο Adam Smith που θέλει τους οικονομικούς νόμους να είναι “φυσικοί” και ισχυρότεροι από το συμβατικό πολιτικό πλαίσιο το οποίο τελικά θα ανατρέψουν.

Νομίζω ότι το μαρξιστικό σχήμα που μόλις εκθέσαμε είναι ο,τι καλύτερο υπάρχει για να ερμηνεύσει τη μέχρι τώρα πορεία. Μπορεί όμως να προδικάσει την ανατροπή του καπιταλισμού ?

Η μια άποψη θα έλεγε, ναι. Αν μιλάμε για ένα αρκετά μακρινό μέλλον, δεν φαίνεται ο θεωρητικός λόγος για τον οποίο το σχήμα αυτό θα πάψει να δουλεύει, κι εν πάση περιπτώσει, το βάρος της απόδειξης πέφτει μάλλον σε όποιον θέλει να υποστηρίξει το αντίθετο. Αυτός πρέπει να εξηγήσει τι άλλαξε τόσο που το σχήμα αυτό να αποδυναμώνεται αποφασιστικά.

Η άλλη άποψη σχετικοποιεί τα πράγματα. Τόσο ο Adam Smith όσο και ο Μαρξ περιέγραψαν αυτό που έβλεπαν στην εποχή τους: τις οικονομικές δυνάμεις, και πιο ειδικά τη μανιφακτούρα και τη βιομηχανία να σαρώνουν στο πέρασμά τους το πολιτικό εποικοδόμημα του “παλαιού κόσμου”. Ωστόσο, οι φυσιοκράτες στη Γαλλία, όπου το πολιτικό εποικοδόμημα της φεουδαρχίας ήταν πανίσχυρο και οι οικονομικές δυνάμεις αναιμικές, καταλάβαιναν ότι μόνο μια αλλαγή στις παραγωγικές σχέσεις μπορεί να απελευθερώσει τις παραγωγικές δυνάμεις. Κάθε προσπάθεια του Γάλλου υπουργού οικονομικών Colbert έπεφτε στο κενό, και μόνο μετά τη Γαλλική επανάσταση η Γαλλία μπήκε στο δρόμο της ταχείας οικονομικής ανάπτυξης. Επίσης, άλλα μέρη του κόσμου, για παράδειγμα η Αμερικανική ήπειρος πριν πατήσουν εκεί οι Ευρωπαίοι, είχε μείνει στη, κατά τον Ένγκελς, “βάρβαρη κατάσταση” που ξεκινάει με την αγγειοπλαστική και φτάνει μέχρι τη γεωργία και κτηνοτροφία.

Άρα, μόνο όπου οι παραγωγικές δυνάμεις είναι, για διάφορους λόγους αρκετά ισχυρές σπάνε το πλαίσιο των παραγωγικών σχέσεων, ενώ αν είναι αναιμικές, οι παραγωγικές σχέσεις μένουν αμετάβλητες.

Μιλώντας όμως για το κοντινό μέλλον, και αυτή είναι η δεύτερη σκέψη που θέλω να καταθέσω, τα πράγματα είναι πολύ ρευστά. Ο καπιταλισμός έχει αποδειχθεί μακροβιότερος από όσο θα περίμενε κανείς, αλλά αυτό συνέβηκε γιατί στην πορεία του μετασχηματίστηκε δραματικά. Είναι ζήτημα αν ο Adam Smith ή ο Ricardo θα θεωρούσαν το σημερινό σύστημα σαν μια συνέχεια του συστήματος που αυτοί γνώρισαν και περιέγραψαν ή θα το θεωρούσαν σαν κάτι ποιοτικά διαφορετικό. Άλλο τόσο θεωρώ ότι θα μετασχηματιστεί ο καπιταλισμός μέσα στα επόμενα 30 – 40 χρόνια. Πιο συγκεκριμένα, ο καπιταλισμός για να διατηρήσει κάποια χαρακτηριστικά του θα πρέπει να εγκαταλείψει το βασικότερο, την πραγματοποίηση του κέρδους. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να αναρωτηθεί κανείς ποιο ακριβώς νόημα θα αποδίδεται στη λέξη “καπιταλισμός” αλλά αυτό είναι ένα δευτερεύον ζήτημα. Επί της ουσίας τώρα, βλέπουμε ότι οποιοδήποτε κέρδος σήμερα είναι πλέον εξαιρετικά αμφίβολο και είναι τόσο πιο πραγματικό όσο πιο μικρό και βραχυπρόθεσμο είναι. Τα μεγάλα και συσσωρευμένα οικονομικά κέρδη είναι όλο και περισσότερο θεωρητικά / λογιστικά. Για παράδειγμα, τα εμπορικά πλεονάσματα της Κίνας είναι τα συσσωρευμένα κέρδη των επιχειρήσεών της, αλλά έχουν τη μορφή των αμερικανικών υποσχέσεων που, φυσικά, ποτέ δεν θα πληρωθούν. Το ίδιο και τα εμπορικά πλεονάσματα της Γερμανίας που ποτέ δεν πρόκειται να τα εισπράξει με την κλασσική μορφή, δηλαδή με αντίστοιχη εισροή αξίας. Το ίδιο ισχύει και για τις υπέρογκες καταθέσεις και τον συσσωρευμένο χρηματοοικονομικό πλούτο στα χέρια ιδιωτών ή μεγάλων funds. Δεν υπάρχει το πραγματικό τους αντίστοιχο, τουλάχιστον όχι στον πλανήτη γη.

Μια τεράστια καταστροφή κεφαλαίου, είτε λογιστική είτε πραγματική, με τη μορφή ενός εξαιρετικά καταστροφικού πολέμου, για παράδειγμα, θα μπορούσε φυσικά να γυρίσει τα πράγματα πίσω και να δώσει ανάσες και πάλι για μερικές δεκαετίες σε έναν “κλασσικό καπιταλισμό”, αλλά είναι ζήτημα το αν συμφέρει εκείνους που έχουν τη δύναμη να πάρουν μια τέτοια απόφαση.

Όλα αυτά οδηγούν σε έναν μετασχηματισμό του καπιταλισμού όπου το κλασσικό – οικονομικό κέρδος μπορεί μόνο να αντικατασταθεί από δύναμη και έλεγχο όσων “κέρδισαν” και απαιτούν, επάνω σε όσους έχασαν και “χρωστάνε”. Και ο έλεγχος αυτός δεν θα είναι απλά οικονομικός, αφού αυτό έχει εξαντληθεί, αλλά πλέον στυγνά σωματικός: απόλυτος έλεγχος κάθε βιοτικού πόρου όπως, ειδών διατροφής, νερού, κατοικίας, ενέργειας, αλλά και πληροφοριών, ελεύθερου χρόνου, συμπεριφοράς, κλπ για τους σχετικά “προνομιούχους” και ταυτόχρονα αποκλεισμός από βασικά βιοτικά αγαθά και υπηρεσίες, περιορισμός μετακίνησης και απαγόρευση πρόσβασης σε όλο και μεγαλύτερες περιοχές, για ένα διαρκώς αυξανόμενο “κατώτερο” κομμάτι του πληθυσμού. Ο καπιταλισμός στην πιο προχωρημένη του μορφή θα μετατρέπεται σε δουλεία όλο και πιο παραδοσιακού τύπου και η “οικονομία” θα συμπυκνώνεται σε ένα όλο και πιο καθαρό απόσταγμα εξουσίας.

Στις αρχαίες δουλοκτητικές κοινωνίες με τη χαμηλή παραγωγικότητα εκείνης της εποχής, η δουλεία εξασφάλιζε την αδιάλειπτη παραγωγή και την κατανομή της υπέρ του κυρίου.

Ένας υπερώριμος / υπέργηρος καπιταλισμός με υψηλή παραγωγικότητα στοχεύει ελάχιστα στην παραγωγή αξιών χρήσης και πολύ περισσότερο στη διατήρηση της εξουσίας του κυρίου επάνω στον δούλο.

Advertisements
This entry was posted in Οι πιο πρόσφατες αναρτήσεις, Οικονομικά Άρθρα, Φιλοσοφικά Άρθρα. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s