Η φιλοσοφία μιλάει ΠΑΝΤΑ για την κοινωνία

Με αφορμή μια συζήτηση στο Dasein Lab με τον Φώτη Τερζάκη

………………………………………………………………………….
Στο ακαδημαϊκό περιβάλλον η κοινωνική φιλοσοφία ωθείται όλο και περισσότερο στο περιθώριο. Μια μιατιά στα συνέδρια που γίνονται, τα προγράμματα των πανεπιστημιακών σπουδών, αλλά και τις διάφορες διαλέξεις αρκεί για να το επιβεβαιώσει. Σκοπός μου δεν είναι να εξετάσω τους λόγους για τους οποίους συμβαίνει αυτό, αλλά να υποστηρίξω ότι σε ένα βαθύτερο επίπεδο, κάθε φιλοσοφία μιλάει για την κοινωνία.

Είναι προφανές ότι οι φιλόσοφοι ζουν μέσα στην κοινωνία και δεν μπορεί παρά να τους απασχολούν τα κοινωνικά ζητήματα. Η όποια «αποστασιοποίηση» είναι σχετική και συχνά, είναι η άρρητη κοινωνική πρόταση που βρίσκεται πίσω από την κατασκευή μιας οντολογίας, ή μιας γνωσιοθεωρίας, ακόμη και πίσω από την επιλογή μιας μεθόδου. Σε κάποιες περιπτώσεις η κοινωνική στόχευση είναι ρητή και άμεση σε άλλες υπόρρητη, έμμεση και πιθανώς ασυνείδητη. Ας δούμε μερικές περιπτώσεις.

Υπάρχουν φιλόσοφοι, όπως ο Μαρξ, που δήλωσαν χωρίς περιστροφές ότι σκοπός της φιλοσοφίας είναι να αλλάξει την κοινωνία.

Υπάρχουν άλλοι, που προκειμένου να στηρίξουν σε μια «αντικειμενική» βάση το πολιτικό τους όραμα, ξεκίνησαν δίνοντας μια ορισμένη εικόνα της φύσης, έτσι που η πρότασή τους να μοιάζει η πλέον «φυσική». Αυτό κάνουν, για παράδειγμα, οι θεωρητικοί των κοινωνικών συμβολαίων, που ξεκινάν περιγράφοντας μια ορισμένη φυσική κατάσταση. Είναι προφανές ότι ενώ παριστάνουν πως μιλάν για τη φύση, στη πραγματικότητα σκηνοθετούν το πεδίο στο οποίο θα πατήσει το βαρύνον μέρος του όλου εγχειρήματος, το κοινωνικό συμβόλαιο.

Υπάρχουν παραδείγματα συστηματικών κατασκευών, όπου τόσο η φύση όσο και η κοινωνία τοποθετούνται ισοβαρώς εντός του ίδιου συμπαγούς οικοδομήματος, ωστόσο, είναι περισσότερο γόνιμη η ερμηνεία της πρώτης με βάση τη δεύτερη παρά το αντίστροφο.
Μπορούμε για παράδειγμα, να ερμηνεύσουμε την οντολογική και γνωσιολογική κατασκευή του Πλάτωνος με βάση την πολιτεία που οραματιζόταν.
Ως γνωστόν, ο Πλάτων διατύπωσε μια ακραία θέση όχι μόνο για την εποχή του, αλλά και για τον αιώνα τον άπαντα: Ότι ο πραγματικός κόσμος δεν είναι ο αισθητός, αυτός που δηλαδή που αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας, αλλά άλλος, ένας κόσμος ιδεών, (μορφών), που μόνο με τη νόηση μπορεί να προσεγγιστεί. Εκείνα, οι μορφές, οι ιδέες είναι τα όντως όντα, και τα αντικείμενα γύρω μας είναι οι σκιές τους. Με άλλα λόγια, οι έννοιες, δεν είναι απλά εργαλεία της σκέψης αλλά πραγματικές οντότητες.
Άρα, υπάρχουν δύο κόσμοι, και μάλλιστα ιεραρχημένοι. Ο επάνω, ο νοητός κόσμος, που ορίζει τον κάτω κόσμο τον αισθητό.
Ο επάνω κόσμος παρότι άλλης υπόστασης είναι γνώσιμος. Πως ; Η ανθρώπινη ψυχή, θα υποστηρίξει ο Πλάτων, έχει τρία επίπεδα, το κατώτερο είναι το επιθυμητικό, ακολουθεί το θυμοειδές /βουλητικό και το ανώτατο είναι το λογιστικό, δηλαδή το κομμάτι της νόησης. Αυτό το ανώτατο κομμάτι της ψυχής, η ανθρώπινη διάνοια, είναι της ίδιας οντολογικής ποιότητας με το υπραισθητό. Άρα, οι συλλήψεις του νου μας είναι συλλήψεις της ίδιας της δομής του κόσμου, ο οποίος είναι ορθολογικά κατασκευασμένος.
Ποιοί τον αντιλαμβάνονται ; πληρέστερα όλων, εκείνοι που έχουν περισσότερο ανεπτυγμένο το λογιστικό επίπεδο της ψυχής, δηλαδή οι φιλόσοφοι.
Γιατί τα είπε αυτά ο Πλάτων ;
Γνωρίζουμε ότι έζησε την Αθηναϊκή δημοκρατία στην παρακμή της, είδε τον όχλο να παρασύρεται από τους δημαγωγούς, να μετακινείται από την μια άποψη στην άλλη, να παίρνει λάθος αποφάσεις, να καταδικάζει τον Σωκράτη κλπ.
Θέλησε επομένως να θεμελιώσει υπερβατικά αξίες όπως η αλήθεια, το αγαθό, η δικαιοσύνη, κλπ ώστε να παραμένουν ακλόνητες και αμετακίνητες, άτρωτες απέναντι στον σχετικισμό των σοφιστών ή τις αντικρουόμενες και μεταβαλλόμενες γνώμες των πολιτών. Αν για το κάθε τι υπάρχει ένα ακλόνητο και αντικειμενικό πρότυπο, (η ιδέα), τότε οι άνθρωποι, – τουλάχιστον εκείνοι που καταλαβαίνουν – αναγκαστικά θα συγκλίνουν.
Ως γνωστόν ο Πλάτων εισηγήθηκε την ιδανική πολιτεία που αποτελείται από τρεις τάξεις, των παραγωγών (δημιουργών), των φυλάκων και των φιλοσόφων, που η καθεμία απαρτίζεται από εκείνους που έχουν ισχυρότερο το αντίστοιχο μέρος της ψυχής: οι παραγωγοί το επιθυμητικό, οι φύλακες το θυμοειδές και οι φιλόσοφοι το λογιστικό. Έτσι, με μια έννοια, οντολογικοποιεί τον κοινωνικό καταμερισμό.
Ότι αυτό , δηλαδή, η πολιτική πρόταση ήταν το διαταύτα της μεταφυσικής του Πλάτωνος μπορούμε να το συνάγουμε από τη ζωή του και τα επικίνδυνα ταξίδια του στην Κ. Ιταλία όπου προσπάθησε να θέσει σε εφαρμογή το πολιτικό του όραμα

Αλλά ακόμη κι όταν δεν έχουμε να κάνουμε με «στρατευμένες» οντολογίες, βλέπουμε ότι πολύ συχνά, μια φυσική φιλοσοφία μεταφέρει στη φύση το κοινωνικό μοντέλο, όπως πχ συμβαίνει σε πολλά τελεολογικά μοντέλα.
Σε κάθε τελεολογία προϋποτίθεται μια βουλητική αρχή και μια ένσκοπη δραστηριότητα. Κάθε τελεολογία έχει μέσα της ανθρωπομορφισμό.
Επιπρόσθετα, όταν αυτό συνδυάζεται με μια «πρώτη αρχή» ή το «ακίνητο κινούν» κάτω από το οποίο κρέμεται όλος ο κόσμος, σαν ένας πολυέλαιος, το μοντέλο είναι αυτό της αυτοκρατορίας η οποία ήδη ανατέλει την εποχή του Αριστοτέλη.

Σε κάθε περίπτωση, το μεταφυσικό σύστημα, είτε στην Πλατωνική είτε στην Αριστοτελική εκδοχή του, θα είναι η κυρίαρχη φιλοσοφία για πολλούς αιώνες. Θα δεχτεί μια πρώτη επίθεση από τον νομιναλισμό, τον 14ο αιώνα. Ο νομιναλισμός ξεκίνησε σαν μια διαμάχη στο εσωτερικό της καθολικής εκκλησίας, και αμφισβήτησε ότι οι έννοιες είναι «πραγματικές οντότητες». Θα υποστηρίξει ότι είναι κατηγορίες της ανθρώπινης σκέψης, ή απλά «ονόματα».

Κληρονόμος του νομιναλισμού θα είναι ο Αγγλικός εμπειρισμός, σε μια εποχή που μια νέα τάξη, η αστική, μπαίνει δυναμικά στο προσκήνειο της ιστορίας και επιτίθεται συνολικά στα θεωρητικά σχήματα του παλαιού κόσμου.

Η αστική τάξη τον 17ο και 18ο αιώνα ήταν μια τάξη που διεκδικούσε πολιτικά δικαιώματα απέναντι στη φεουδαρχία και την αριστοκρατία, και η ιδεολογία της, ο φιλελευθερισμός, είχε ένα ριζοσπαστικό περιεχόμενο. Η ίδια τάξη κατάφερε τον 19ο και τον 20ο να γίνει ο νέος κυρίαρχος. Έτσι, ο φιλελευθερισμός, θα αλλάζει σταδιακά χαρακτήρα και θα γίνεται η απολογητική θεωρία της εδραιωμένης πλέον αστικής κεφαλαιοκρατικής τάξης. Στο πολιτικό επίπεδο, από τα ατομικά δικαιώματα θα πάμε στην στην ατομική ωφέλεια και από την ατομική ωφέλεια, στο κέρδος.
Σε μια τέτοια κοινωνία, διψασμένη για κέρδος και χρήμα που θα προέλθει από την «αξιοποίηση» της φύσης και των φτωχών, (που ξεφύτρωναν από παντού καθώς διώχνονταν από την ύπαιθρο που ιδιωτικοποιείτο ταχύτατα), θα επικρατήσουν αξίες αναπόσπαστα δεμένες με τις επιχειρήσεις και τον νέο τρόπο παραγωγής, όπως η μετρησιμότητα, η αποδοτικότητα και η ελεγξιμότητα. Οι ίδιες αξίες θα διαποτίσουν σταδιακά όλα τα επιστημονιστικά ρεύματα που, επί της ουσίας, είναι η κυρίαρχη ιδεολογία της ύστερης κεφαλαιοκρατικής τάξης. Η μετρησιμότητα χαρακτηρίζει όλο το νεωτερικό επιστημονικό πνεύμα, (ξεκινάει από Γαλιλαίο, Καρτέσιο, κλπ), η αποδοτικότητα χαρακτηρίζει κυρίως τον Αγγλοσαξωνικό εμπειρισμό και τον ωφελιμισμό. Η ελεγξιμότητα θα είναι κομβική αξία για κάθε επιστημονική προέγγιση, αλλά θα αναγκαστεί σε διαρκείς υποχωρήσεις καθώς από την «αποδειξιμότητα» θα περιοριστεί στη «διαψευσιμότητα», κι από εκεί θα συνεχίσει να υποχωρεί όλο και περισσότερο.

Σε αυτό το πλαίσιο θα εμφανιστεί ένα νέο ρεύμα που θα αναλάβει να ανασυνθέσει ολόκληρη τη φιλοσοφική σκέψη με ένα μοντέλο που το παίρνει από τις θετικές επιστήμες. Το ρεύμα αυτό ειναι ο ΘΕΤΙΚΙΣΜΟΣ και κυριαρχεί τον 19ο αιώνα. Εμφανίζονται διάφορα ρεύματα που η βασική διαφορά τους είναι η επιστήμη που θα πάρουν ως μοντέλο. Έτσι, ο θετικισμός του Κόντ παίρνει ως μοντέλο τη νευτώνεια φυσική, οι εξελικτικές θεωρίες διαλέγουν τη βιολογία, ενώ στον 20ο αιώνα η επιστήμη που προκρίνεται είναι τα μαθηματικά.

Αυτό μας πηγαίνει στην, κατά τη γνώμη μου, πιο στείρα φιλοσοφία που υπάρχει, την αναλυτική φιλοσοφία, που είναι το κυρίαρχο ρεύμα του 20ου αιώνα.
Τι λέει με δυό λόγια αυτή η παράδοση: φιλοσοφία είναι η λογική ανάλυση των όρων μιας πρότασης. Με άλλα λόγια εξετάζουμε πότε ισχύει μια πρόταση. Τι μας ενδιαφέρει; η επαληθευσιμότητα. Το νόημα είναι ο τρόπος επαλήθευσης. Άρα, φιλοσοφία είναι η επιστημολογία και μόνο. Μεταφυσικές, ηθικές, αισθητικές, κλπ προτάσεις, στερούνται νοήματος !

Σε γενικές γραμμές μπορούμε να πούμε ότι όλες οι απολυταρχικές θεωρίες της νεωτερικότητας επιδιώκουν να μεταφέρουν στην κοινωνία και την ιστορία το άκαμπτο και αμετακίνητο των φυσικών νόμων, (με τον τρόπο βεβαίως που αντιλαμβάνονται οι ίδιες τους «φυσικούς νόμους»).
Η κορυφαία έκφραση των ιδεολογιών αυτών τον 20ο αιώνα, που είναι οι διάφοροι ολοκληρωτισμοί, αυτοκατανοούνται, αυτοδικαιολογούνται και στην πράξη λειτουργούν ως δικτατορίες των τεχνικών, (τεχνοκρατών). Αυτή είναι μια βασική διαφορά όλων των μοντέρνων μορφών απολυταρχίας από τις παραδοσιακές.

Ο Πλάτων θέλησε να θεμελιώσει «ακλόνητες αλήθειες» με υπερβατικό τρόπο, τοποθετώντας της στον «πάνω κόσμο» των ιδεών. Το μεσαιωνικό ιερατείο τις θεμελίωσε στον “Λόγο του Θεού” τον οποίο ερμήνευε κατ΄αποκλειστικότητα. Το σύγχρονο ιερατείο είναι η τεχνο-επιστήμη και αξιώνει να αφήσουμε όλες τις πολιτικά κρίσιμες αποφάσεις στα χέρια των τεχνοκρατών.

Η φιλοσοφία πάντα μιλάει για την κοινωνία ακόμη κι όταν δεν αναφέρεται σε αυτήν. Οι ίδιες οι έννοιες, δηλαδή τα εργαλεία της σκέψης, δεν υπάρχουν σε «καθαρή» μορφή, αλλά είναι πάντα κοινωνικά διαμεσολαβημένες.
Ας μου επιτραπεί μια αναλογία:
Ένας μακρυνός μας πρόγονος, που 30 ή 40 χιλιάδες χρόνια πριν, κάνει μια σπηλαιογραφία, πιθανότατα θεωρεί ότι μεταφέρει μια πληροφορία, (με τη μορφή της εικόνας), για ένα ζώο που είδε και κυνήγησε. Εμείς που βλέπουμε τη σπηλαιογραφία σήμερα, δεν παίρνουμε πληροφορίες τόσο για το αντικείμενο που αποτυπώνεται, δηλαδή το ζώο, αλλά, κυρίως, για τον ίδιο τον πρόγονο. Ο πρόγονος μιλάει για τον εαυτό του, τον τρόπο ζωής του και την κοινωνία του περισσότερο από όσο νομίζει.

Ο Μαρξ, με την αντίληψή του για την ιδεολογία, ως ψευδή, μεν, συνείδηση, αλλά μεστή σημασιών αν αναλογιστούμε ποιά κοινωνική ανάγκη τη δημιούργησε και τι προσπαθεί να αποκρύψει, κατά τη γνώμη μου, προσφέρει και τον πιο γόνιμο τρόπο για να δούμε οποιαδήποτε φιλοσοφία: Δεν πρέπει να παίρνουμε στην ονομαστική τους αξία τα όσα μας λέει, αλλά να προσπαθούμε να αποκρυπτογραφήσουμε το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

5 Responses to Η φιλοσοφία μιλάει ΠΑΝΤΑ για την κοινωνία

  1. Alex Kontra says:

    Ευχαριστώ για την ανάρτηση. Δεν μπόρεσα να έρθω στην ομιλία και χαίρομαι που πήρα μια ιδέα. Εκπληκτική και απλή σύνδεση των εποχών και των ρευμάτων.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s