Φιλελευθερισμός: το ελκυστικό brand name μιας άγριας ιδεολογίας

Είναι τεράστια η πολυσημία του όρου “φιλελευθερισμός”, έτσι άλλοι μιλούν για λαϊκό φιλελευθερισμό, για συνταγματικό, για κλασικό, για οικονομικό, κλπ. Επίσης, ο “φιλελεύθερος” χωρίς προσδιορισμούς, στην καθομιλουμένη, είναι κάτι διαφορετικό για τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, ή την ηπειρωτική Ευρώπη.

Πριν δώσουμε μια ερμηνεία γι΄αυτό, ας δούμε γιατί ο φιλελευθερισμός είναι ένα τόσο επιτυχημένο brand name, ώστε πολλοί, (όχι βεβαίως όλοι), χωρίς κανέναν προβληματισμό, να αισθάνονται φυσικά και άνετα δηλώνοντας ότι είναι “liberal”. Καταρχήν, είναι mainstream και ακίνδυνο. Κυρίως όμως, διότι ο όρος “φιλελεύθερος” παραπέμπει στον “φίλο της ελευθερίας” και όλοι ξέρουμε πόσο καλό πράγμα είναι η ελευθερία. Άρα, όποιος δεν είναι φιλελεύθερος, είναι μάλλον εχθρός της ελευθερίας, άρα κάτι κακό. Απλά πράγματα.

Η ελευθερία

Ο ένας λόγος της πολυσημίας του όρου “φιλελευθερισμός” είναι ότι η υποκείμενη αξία, η ελευθερία δηλαδή, είναι ένας όρος – λάστιχο, που δεν σημαίνει απολύτως τίποτε, αν δεν συμπληρώσει κανείς συγκεκριμένα πως την εννοεί. Για να διαπιστώσει κανείς ότι η ελευθερία μπορεί να έχει τις πλέον αντικρουόμενες σημασίες, μπορεί να ανατρέξει στην καθημερινή του εμπειρία, (οι απλούστερες “ελευθερίες” του ενός και του άλλου διαρκώς συγκρούονται), να ανατρέξει σε φιλοσοφικά ή πολιτικά κείμενα που κάνουν διάφορες διακρίσεις, με πιο γνωστή εκείνη μεταξύ θετικής και αρνητικής ελευθερίας, ή να ρίξει μια ματιά στη διολίσθηση της σημασίας της λέξης μέσα στην ιστορία.

Στην αρχαιότητα η ελευθερία δεν απασχολούσε και τόσο. Ενώ οι έννοιες της αρετής και της δικαιοσύνης βασάνιζαν τους φιλοσόφους, ελεύθερος θεωρείτο απλώς εκείνος που δεν ήταν δούλος. Σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα, οι εκλεκτοί εκείνοι που θεωρούνταν “πολίτες” νομοθετούσαν απευθείας (δηλαδή χωρίς αντιπροσώπους) για τα ζητήματα της πόλης και συμμετείχαν εκ περιτροπής, με κλήρο, στη δικαστική και την εκτελεστική εξουσία. Ακριβώς αυτή η ισότητα της ισχύος στο πολιτικό επίπεδο, σήμαινε την ελευθερία. Τι πιο ουσιαστικό από αυτό μπορεί να υπάρξει ;

Στις αυτοκρατορίες που ακολούθησαν, οι πολίτες έγιναν υπήκοοι και η ελευθερία αναβαθμίζεται πάλι ως αξία στους νεώτερους χρόνους.

Αρχικά, εμφανίζεται στις αναγεννησιακές πόλεις στον πληθυντικό, ως “ελευθερίες” και σημαίνει τα διάφορα εμπορικά προνόμια που χορηγούνταν σε κατηγορίες εμπόρων και δεν διαφέρουν από τα “privilegia”. Μακρυά από τις μετέπειτα εξιδανικεύσεις, η ελευθερία αρχικά θα έχει οικονομικό περιεχόμενο και θα σημαίνει την ελευθερία να επιδιώκεις το συμφέρον σου. Στη μακρά περίοδο του καλπάζοντος καπιταλισμού αυτή η πτυχή θα αναβαθμίζεται διαρκώς. Τον 17ο αιώνα κι εν μέσω αιματηρών θρησκευτικών συγκρούσεων, θα σημάνει επίσης την ελευθερία της πίστης, της σκέψης, της συνείδησης. Στη συνέχεια τα πάντα θα κατανούνται ως ελευθερία: ο εθνικός αυτοπροσδιορισμός, η επέκταση του εκλογικού δικαιώματος, μια σειρά άλλων, συχνά αντικρουόμενων δικαιωμάτων, κλπ

Ο φιλελευθερισμός

Αν προσπαθήσει κανείς να δώσει έναν, κατά το δυνατόν, σταθερό και διαχρονικό ορισμό για τον όρο “φιλελευθερισμός”, αυτός θα ήταν ότι πρόκειται για την ιδεολογία που σφυρηλάτησε η αστική τάξη για να επιτεθεί εναντίον των εχθρών της. Καθώς οι εχθροί άλλαζαν, αντιστοίχως άλλαζε και η έννοια του φιλελευθερισμού. Όσο εχθρός της αστικής τάξης ήταν ο παλαιός κόσμος της φεουδαρχίας και της απολυταρχίας (με αυτή τη σειρά), ο φιλελευθερισμός είχε ένα απελευθερωτικό περιεχόμενο. Αφότου η αστική τάξη επικράτησε και ο νέος εχθρός ήταν πια τα λαϊκά στρώματα, ο φιλελευθερισμός έγινε η ιδεολογία των προνομιούχων, προσέχοντας όμως να συσκοτίσει τα πράγματα ώστε να διατηρήσει την καλή φήμη του παρελθόντος.

Η πολιτική θεωρία του φιλελευθερισμού, αρχικά θεμελιώνεται στα κοινωνικά συμβόλαια που κι αυτά με τη σειρά τους βασίζονται σε ένα φυσικό δίκαιο. Μια και στον “παλαιό κόσμο” οι άνθρωποι κατατάσονταν κληρονομικά σε τάξεις με καθορισμένο οικονομικό και πολιτικό ρόλο, οι θεωρητικοί της αστικής τάξης υποστήριξαν ότι στη φυσική κατάσταση οι άνθρωποι είναι ίσοι και ελεύθεροι, άρα, πρέπει να αρθούν οι περιορισμοί και οι αποκλεισμοί στο πολιτικό και το οικονομικό επίπεδο. Λίγοι θα διαφωνούσαν σήμερα με αυτό, ωστόσο, η όλη επιχειρηματολογία ήταν έτσι δομημένη που να διασφαλίζει και το μέλλον της προνομιούχας στο εξής, αστικής τάξης.

Ο μεγάλος πάπας του φιλελευθερισμού είναι φυσικά ο John Locke και μας εξήγησε ότι το κύριο, φυσικό, και αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα του κάθε ανθρώπου είναι η ιδιοκτησία. Τα άλλα δύο δικαιώματα, της ζωής και της ελευθερίας τα όρισε και αυτά ως “ιδιοκτησίες του εαυτού”. Αλλά βεβαίως, το δικαίωμα της ιδιοκτησίας, για όποιον καταλαβαίνει την ουσία της θεωρίας του Locke είναι το δικαίωμα του επιχειρείν και του κερδίζειν από την εργασία των άλλων. Ο ίδιος ο Locke δεν είχε πρόβλημα ενώ μίλαγε για ελευθερίες και δικαιώματα να συμμετέχει ως μέτοχος και μέλος Δ.Σ. σε δουλεμπορικές εταιρείες, και να επιβλέπει ως υπουργός εμπορίου και φυτειών το δουλοκτητικό σύστημα σε πολιτείες του νέου κόσμου.

Τον 19ο αιώνα εμφανίστηκε ο επόμενος αντίπαλος της αστικής τάξης, η εργατική τάξη, η οποία επικαλέστηκε με τη σειρά της κι αυτή το φυσικό δίκαιο, και θύμισε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι και ελεύθεροι. Ο φιλελευθερισμός τότε βρέθηκε σε άβολη θέση και στήριξε την επιχειρηματολογία του σε μια νέα βάση, τον ωφελιμισμό: με τον καπιταλισμό αυξάνει η παραγωγή, υπάρχει ανάπτυξη και τελικά όλοι ωφελούνται. Η αλήθεια είναι ότι κάποιοι δεν εργάζονται καθόλου και ωφελούνται πολύ, άλλοι εργάζονται σκληρά και ωφελούνται λίγο, αλλά δεν είναι μισανθρωπία, κακία και μιζέρια να θέλουμε “εξίσωση προς τα κάτω” ;Αυτό είναι το βασικό επιχείρημα.

Τελικά χρειάστηκε ο 20ος αιώνας και ο Χάγιεκ για να μάθουμε απερίφραστα ότι στον φιλελευθερισμό, η βασική ελευθερία, είναι η ελευθερία να γίνεις πλούσιος. Η ελευθερία ορίστηκε απερίφραστα ως το αντίθετο της ισότητας.

Φυσικά υπήρξαν και παρακλάδια του φιλελευθερισμού που, σε μια κεϋνσιανίζουσα εποχή κυρίως, προσπάθησαν να συμβιβάσουν ως ένα σημείο την ελευθερία με ένα είδος ισότητας. Αλλά βεβαίως αυτά ηττήθηκαν. Στη μάχη Liberals VS Libertarians, νίκησαν οι δεύτεροι.

Η αρχή της δημοκρατίας και η αρχή του φιλελευθερισμού

Πολλοί συγχέουν τη δημοκρατία με τον φιλελευθερισμό. Παρότι έχουν υπάρξει πολλές “φιλελεύθερες δημοκρατίες”, (όπως και φιλελεύθερες δικτατορίες), πρέπει να κατανοήσουμε ότι υπάρχει μια διαφορά αρχής: η δημοκρατία βασίζεται στην αρχή της πλειοψηφίας, ενώ η αρχή του φιλελευθερισμού είναι τα “αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα”, που είναι ιερά, φυσικά και απαραβίαστα, και καμμία πλειοψηφία δεν μπορεί να τα ανατρέψει. Η ιδιοκτησία, (και ό,τι αυτή συνεπάγεται, διότι η “ιδιοκτησία” είναι μια κωδική ονομασία για τις αβυσσαλέες διαφορές πλούτου), είναι ένα τέτοιο απαραβίαστο δικαίωμα.

Φιλελευθερισμός και δικαιώματα VS σεξισμός και ρατσισμός.

Όσο κι αν πάλιωσε το φυσικό δίκαιο πάντα θα προσφεύγουμε σε αυτό για να θεμελιώσουμε τα αυτονόητα. Το δικαίωμα της ζωής, για παράδειγμα, ή το απαράδεκτο της δουλείας. Καμμιά πλειοψηφία δεν θα έπρεπε να αφανίσει ή να σκλαβώσει μια μειοψηφία και να την εκμεταλλεύεται, απλώς επειδή οι περισσότεροι το αποφάσισαν. Υπάρχουν επίσης περιοχές της ανθρώπινης ζωής για τις οποίες καμμία πλειοψηφία δεν θα έπρεπε να έχει λόγο. Μπορούμε να σκεφτούμε αρκετές: Το τι τρώμε, πως ντυνόμαστε, τι θρησκευτικές πεποιθήσεις έχουμε, τι σεξουαλικές προτιμήσεις, έχουμε, κλπ είναι λίγα παραδείγματα από τα πολλά που μπορεί κανείς να σκεφτεί. Για αυτά τα τελευταία θα μπορούσε να βάλει κανείς ένα κριτήριο: καμμία από αυτές τις προτιμήσεις δεν εμποδίζει τους άλλους να έχουν τις δικές τους.

Κι εδώ έρχεται να πατήσει ο φιλελευθερισμός. Θέλει στα ζητήματα εκείνα που εξαιρούνται του ελέγχου της πλειοψηφίας να περιλάβει και το ζήτημα της οικονομικής εκμετάλλευσης και της ανισότητας. Θέλει να μας πει ότι με τον τρόπο που είναι δικαίωμα πχ ο σεξουαλικός αυτοπροσδιορισμός είναι δικαίωμα και ο πλούτος. Η νεο-φιλελεύθερη υπερευαισθησία με τα δικαιώματα των LGTB+ μπορεί να εξηγηθεί από το ότι θέλει με αυτόν τον τρόπο, δηλαδή ως δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού να κατανοηθούν τα πάντα, ακόμη και το ζήτημα “φτώχεια – πλούτος”. Έτσι, οικειοποιήθηκε απελευθερωτικά προτάγματα της δεκαετίας του ΄60, που δεν τον ενοχλούσαν, κι εμφανίζεται ως ο ιδιοκτήτης και προστάτης τους.

Όλοι εκείνοι που αντιδρούν στις νεοφιλελεύθερες / παγκοσμιοποιητικές μεθοδεύσεις, βλέπουν με καχυποψία τις αξίες του φιλελευθερισμού και περιχαρακώνονται σε συντηρητικές θέσεις που κωδικά λέγονται “σεξισμός / ρατσισμός”. Αλλά ο “σεξισμός / ρατσισμός” στην πράξη ουδόλως ενοχλεί τον φιλελευθερισμό, ίσα – ίσα είναι ένα πεδίο στο οποίο μπορεί να επιδείξει την ηθική του υπεροχή. Εκείνο που ποτέ δεν θα ανεχθεί είναι να αποφασίσουν οι πλειοψηφίες για ζητήματα κατανομής της ισχύος και του πλούτου.

Advertisements
This entry was posted in Φιλοσοφικά Άρθρα and tagged . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s