Πως να καταλάβουμε την “παγκοσμιοποίηση” ;

Η κυρίαρχη άποψη για την παγκοσμιοποίηση, όπως προβάλλει στα περισότερα ΜΜΕ, σε άρθρα, κλπ είναι ότι επρόκειτο για κάτι αναπότρεπτο. Συνέβη “φυσικά και αβίαστα” λόγω της προόδου της τεχνολογίας. Σήμερα έχουμε internet, κινητά τηλέφωνα, γρήγορα τρένα και πλοία, περισσότερα αεροπλάνα από ποτέ, με λίγα λόγια, η πύκνωση των επικοινωνιακών και μεταφορικών δικτύων, έκανε τον πλανήτη μκρότερο. Είμαστε όλοι πολίτες ενός “παγκόσμιου χωριού”. Πρόκειται για μια διαδικασία ορθολογικού εκσυγχρονισμού εντός της οποίας το έθνος – κράτος με τους αποκλεισμούς και τους ανταγωνισμούς του είναι ολοφάνερα ένα κατάλοιπο του παρελθόντος. Όλα πλέον θα ρυθμίζονται από την ελεύθερη αγορά. Σε πείσμα του Brexit και της εκλογής Trump, οι νεοφιλελεύθεροι όλου του πλανήτη μας διαβεβαίωσαν: “Η παγκοσμιοποίηση δεν γυρίζει πίσω”.

Τι είναι όμως στην πραγματικότητα η παγκοσμιοποίηση ;
Ο όρος πρωτοεμφανίζεται στις αρχές του ΄90, ακριβώς όταν καταρρέει το πρώην Ανατολικό μπλόκ. Δεν υπάρχει πλέον ο πρώτος και ο δεύτερος, ούτε καν ο τρίτος κόσμος, αλλά ένας ενοποιημένος πλανήτης με έναν ξεκάθαρο πόλο ισχύος. Ο κακόηχος όρος “ιμπεριαλισμός” θα ακούγεται όλο και σπανιότερα, θα αντικαθίσταται από τον εύηχο όρο “παγκοσμιοποίηση”. Αλλά η παγκοσμιοποίηση είναι ακριβώς αυτή η χωρίς προηγούμενο συγκέντρωση ισχύος σε κάθε επίπεδο: στρατιωτικό, πολιτικό, πολιτισμικό, ιδεολογικό και βεβαίως οικονομικό.
Αν ψάξουμε για τους προγόνους της παγκοσμιοποίησης, αυτοί είναι η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός. Μπορούμε να επιχειρήσουμε μια διάκριση αυτών των εννοιών που βέβαια σχετίζονται στενά αλλά δεν ταυτίζονται, ξεκινώντας από το οικονομικό μοντέλο της μητρόπολης. Πάντα το οικονομικό / παραγωγικό μοντέλο της μητρόπολης προσδιορίζει τη μορφή των κτήσεων. Η αποικιοκρατία αντιστοιχεί στην εμπορική φάση του καπιταλισμού. Ξεκινάει τον 16ο και 17ο αιώνα. Διάφορες χώρες επιδίδονται σε κατακτητικά εγχειρήματα και συνδυάζουν πόλεμο και εμπόριο για να αρπάξουν έτοιμο πλούτο από μακρυνές περιοχές και να τον φέρουν στις χώρες τους. Αλλά η αρπαγή δεν πάει μακρυά, κάποια στιγμή ο έτοιμος πλούτος εξαντλείται.
Τότε οι αποικίες πρέπει να παράγουν και οι ίδιες για να συνεχίσουν να είναι χρήσιμες. Έτσι θα κληθούν να πάρουν νέο ρόλο: σε συνδυασμό με το παραγωγικό μοντέλο της μητρόπολης που με τη βιομηχανική επανάσταση (και προς το τέλος του 19ου αιώνα) θα περάσει στον βιομηχανικό καπιταλισμό, οι αποικίες θα χρειαστεί να “αναπτυχθούν”. Όχι όμως για το δικό τους καλό. Η παραγωγή τους δεν προορίζεται να καλύψει τις δικές τους ανάγκες αλλά θα ενταχθεί στις ανάγκες της μητρόπολης. Οι εξαρτώμενες αυτές χώρες θα παράγουν και θα εξάγουν κυρίως πρώτες ύλες και φτηνά προϊόντα που χρειάζεται η βιομηχανία της μητρόπολης, ενώ σε αντάλλαγμα θα εισάγουν πανάκριβα έτοιμα προϊόντα από τις μητροπόλεις. Συχνά η μητρόπολη θα εξάγει κεφάλαια και θα κάνει επενδύσεις που ταιριάζουν στα συμφέροντά της και η εξάπλωση αυτή θα συνοδεύεται από στρατιωτική επιβολή. Αυτό το στάδιο είναι ο ιμπεριαλισμός: η κατάκτηση ως επιχείρηση.
Η παγκοσμιοποίηση είναι το είδος εκείνο του ιμπεριαλισμού που ταιριάζει στη χρηματοπιστωτική φάση του καπιταλισμού: Οι χώρες του κέντρου εξάγουν όλο και μεγαλύτερο μέρος της κοπιώδους, μολύνουσας και φτηνής βιομηχανικής παραγωγής σε χώρες της περιφέρειας, ενώ κρατάνε οι ίδιες λίγους τομείς υψηλής κερδοφορίας και κυρίως ελέγχουν τις ροές των κεφαλαίων με διάφορους τρόπους: Με την υπερχρέωση των χωρών της περιφέρειας, με τους υπερεθνικούς οργανισμούς όπως το ΔΝΤ που θα επιβάλλουν πολιτικές απαραίτητες για την αποπληρωμή του χρέους, με τον γενικότερο έλεγχο των χρηματαγορών και τους διεθνούς νομισματικού συστήματος.
Σε αυτό το πλαίσιο η όποια εθνική κυριαρχία είχε απομείνει για τις χώρες της περιφέρειας θα πρέπει να καταλυθεί.

Η παγκοσμιοποίηση είναι όχι μόνο μια πραγματικότητα αλλά και μια ιδεολογία, ο λεγόμενος “οικουμενισμός”. Αυτό δεν είναι κάτι καινούριο. Όπως λέει ο Wallerstein, ανέκαθεν στην ιστορία μια εξωτερική επέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις μιας χώρας έφερνε στο φως δυο διαφορετικά επιχειρήματα: η ισχυρή πλευρά επικαλείτo κάποια οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα ή έναν ανώτερο οικουμενικό πολιτισμό, και η άλλη το δικαίωμα των χωρών να μην υποτάσσονται στην αυτοκρατορικού τύπου επιβολή αξιώσεων κάποιων άλλων.
Ιστορικά, σημαντικές είναι τρείς ποικιλίες οικουμενισμών. Η ποικιλία που προέρχεται από τις οικουμενικές θρησκείες, κυρίως τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ. Η ποικιλία των οικουμενισμών που προέρχονται από τα εγκόσμια ιδανικά του διαφωτισμού, (τα οποία διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη νεωτερικότητα). Οι οικουμενισμοί των ισχυρών που είναι ωμοί αλλά και περισσότερο ειληκρινείς: τα πράγματα, λένε, είναι έτσι όπως είναι και δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς, με άλλα λόγια πρόκειται για τo γνωστό επιχείρημα του TINA (there is no alternative).
Ο σημερινός οικουμενισμός της παγκοσμιοποίησης είναι βεβαίως του 3ου τύπου, δηλαδή ο οικουμενισμός του ισχυρού κι εχει στοχοποιήσει τον “εθνικισμό”, τον “λαϊκισμό”, τον “σεξισμό και τον ρατσισμό” και μάχεται υπέρ οικουμενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων στα οποία αναγνωρίζονται κάθε είδους δικαιώματα αυτοπροσδιορισμού και ως τέτοιο γίνεται αντιληπτό και το δικαίωμα κάποιου να γίνει απεριόριστα πλούσιος. Ταυτόχρονα, αποκυρήττει κάθε είδους συλλογικά δικαιώματα των φτωχών που θα ήθελαν να προστατευτούν από την εκμετάλλευση.

Από τη μεριά τους, οι πολέμιοι της παγκοσμιοποίησης συχνά περιχαρακώνονται στο έθνος – κράτος. Είναι αλήθεια ότι σήμερα και υπό αυτές τις συνθήκες η εθνοκρατική κυριαρχία των αδυνάμων αποκτά μια καινούργια αμυντική λειτουργία. Αλλά εδώ ελλοχεύει ένας κίνδυνος: Όπως λέει ο Φώτης Τερζάκης, συχνά ο νεοπατριωτικός ζήλος βλέπει το κυρίαρχο εθνικό κράτος ως αυτοσκοπό και ως πρώτιστη απειλή τούς «ξένους». Δηλαδή με μια δηλητηριώδη αμφισημία συγχέει το υπερεθνικό εταιρικό και χρηματιστικό κεφάλαιο με τους συντετριμμένους από αυτό κάθε είδους πρόσφυγες ή μετανάστες, αλλά και με οιαδήποτε διαπολιτισμικό άνοιγμα που θα μπορούσε να είναι πλούτος για τις κοινωνίες.

Advertisements
This entry was posted in Οικονομικά Άρθρα. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s