Για την Τουρκική οικονομία

Σε μια εποχή που η Τουρκία κάνει διεθνώς αισθητή την παρουσία της με την επέμβαση στη Συρία, με την αποφασιστική της στάση στο θέμα της Κυπριακής ΑΟΖ και στο Αιγαίο και γενικότερα δείχνει αρκετή αυτοπεποίθηση, (δεν συζητάμε εδώ το αν η Τουρκία έχει δίκαιο ή άδικο), σε αυτή λοιπόν την περίοδο, εμφανίζονται κάποια δημοσιεύματα που υποστηρίζουν ότι η Τουρκική οικονομία έχει σοβαρά προβλήματα που σύντομα θα γονατίσουν τη χώρα. Ενδεικτικοί ελληνικοί τίτλοι: «Η οικονομία αχίλειος πτέρνα της Τουρκίας», «Τουρκία – γίγαντας με πήλινα πόδια», κλπ, αλλά και ξένοι όπως: «Turkey’s Biggest National Security Threat Is Its Economy», κοκ.

Πιο συγκεκριμένα, τα δημοσιεύματα λένε ότι:

    • Η Τουρκία πλήττεται από υψηλό πληθωρισμό.
    • Η Τουρκική λίρα καταρρέει (υποτιμάται σε σχέση με EUR – USD).
    • Το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σοβαρό σε συνδυασμό με το χρέος των ιδιωτικών επιχειρήσεων στο εξωτερικό, (δηλ τουρκικές εταιρείες έχουν δανιστεί σε συνάλλαγμα), που τώρα γίνεται δυσβάσταχτο και οι εταιρείες είναι  σε δύσκολη θέση.
    • Οι εισαγωγές είναι μεγαλύτερες από τις εξαγωγές, επομένως υπάρχει έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, που το 2017 έφτασε στο 5,2% του ΑΕΠ, (το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών περιλαμβάνει τα πάντα,δηλ αγαθά, υπηρεσίες, μεταβιβαστικές πληρωμές, δεν περιλαμβάνει μόνο τις κινήσεις κεφαλαίων, πχ δανείων).
    • Τα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας είναι μικρά.

Ωστόσο, η Τουρκία σημειώνει αλματώδη ανάπτυξη, το ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 7,4% το 2017, ενώ στο ίδιο διάστημα η ανεργία έπεσε από το 12,6% στο 10,6%. Για σύγκριση, η ανεργία την Ελλάδα είναι στο 21% , (μιλάμε πάντα για τα επίσημα στοιχεία και παραβλέπουμε επί του παρόντος τις γνωστές αδυναμίες που έχουν οι οικονομικοί δείκτες να αποτυπώσουν την πραγματικότητα).

Πριν τα δούμε λίγο πιο προσεκτικά όλα αυτά, να κάνουμε μια βασική ερώτηση:

Τι είναι σημαντικό σε μια οικονομία ;

Προφανώς, για να είναι ευχαριστημένος ένας οικονομολόγος θα ήθελε όλοι οι δείκτες να είναι θετικοί και να δείχνουν αύξηση του ΑΕΠ, ανατίμηση του νομίσματος, υψηλά επιχειρηματικά κέρδη, υψηλές επενδύσεις, ισχυρή ζήτηση, χαμηλό πληθωρισμό, μείωση του χρέους, μείωση της ανεργίας, κλπ, αλλά όλα αυτά είναι περίπου αδύνατο να συμβαίνουν ταυτόχρονα, κι αν συμβαίνουν, θα πρόκειται για μια εξαιρετικά βραχυχρόνια περίοδο, γιατί, ακόμη κι’ αν αγνοήσουμε τις μεταββαλλόμενες εξωτερικές συνθήκες, οι θετικές αυτές τάσεις σε όλους τους τομείς αλληλοϋποσκάπτονται.

Μπαίνει λοιπόν πάλι η ερώτηση: Τι είναι σημαντικό ;

Πάντα στα οικονομικά, τα πραγματικά μεγέθη όπως η παραγωγή, το ΑΕΠ δηλαδή, η απασχόληση, κλπ, είναι σημαντικότερα από τα ονομαστικά, όπως είναι ο όγκος του χρήματος, το επίπεδο των τιμών, άρα και ο πληθωρισμός, κλπ. Όσοι ασκούν την οικονομική πολιτική κάθε χώρας προσπαθούν να χειραγωγήσουν τα μεγέθη που μπορούν, ελπίζοντας ότι θα επηρεαστούν τα πραγματικά μεγέθη, γιατί αυτά είναι η ουσία. Πχ αλλάζουμε τα επιτόκια ή τα κλασματικά αποθεματικά των τραπεζών, τις συναλλαγματικές ισοτιμίες, κλπ ελπίζοντας ότι θα επηρεάσουμε θετικά την πραγματική οικονομία.

Επίσης, πρέπει να έχουμε υπόψιν ότι οι περίοδοι της αλματώδους ανάπτυξης παρουσιάζουν έντονες διακυμάνσεις και ανισορροπίες, αλλά τελικά, το σημαντικό είναι να σταθεροποιηθεί η οικονομία σε ένα υψηλότερο σημείο και να πετύχει μέσα από όλα αυτά τη συγκρότηση μιας ισχυρότερης παραγωγικής βάσης. Με άλλα λόγια, η δική μας οπτική είναι πιο μακροχρόνια από εκείνη των δημοσιευμάτων, γιατί μας ενδιαφέρει να εκτιμήσουμε όχι το αν η Τουρκία θα κληθεί να διαχειριστεί στο μέλλον κάποια προβλήματα, αλλά το ποιά είναι η ισχύς της Τουρκικής οικονομίας κι αν οι κίνδυνοι να καταρρεύσει είναι όντως βάσιμοι.

Ας δούμε όμως τα προβλήματα που έχει η Τουρκική οικονομία.

  • Πληθωρισμός:  Στην Τουρκία το 1980 ο πληθωρισμός είχε φτάσει το 140%, και το 1995 το 130% , αλλά από το 2004 μέχρι σήμερα, τα τελευταία 14 χρόνια δηλαδή, ο πληθωρισμός κυμαίνεται από 5% έως 12%, περισσότερο κινείται κοντά στο 10%, τόσο είναι και σήμερα. Η ερώτηση είναι γιατί είναι πρόβλημα ο πληθωρισμός ;  άραγε, πόσο πληθωρισμό είχαν οι δυτικές οικονομίες μεταπολεμικά (συχνά διψήφιο είναι η απάντηση) και γιατί αυτό δεν επηρέασε την ανάπτυξή τους; Ο πληθωρισμός μόνο ψυχολογικά είναι φόβητρο, όχι πραγματικά. Προβληματικός είναι μόνο ο υπερπληθωρισμός όπως τον γνωρίσαμε στον μεσοπόλεμο πχ στη Γερμανία ή στη χώρα μας με τα κατοχικά χρήματα. Δευτερευόντως, ο πληθωρισμός προβληματίζει όταν συνδυάζεται με στασιμότητα και ανεργία, συνθήκες που δεν συντρέχουν στην Τουρκία. Από μια άλλη οπτική, ο πληθωρισμός έχει χαμένους και κερδισμένους. Πέραν του ότι δεν ανεβαίνουν όλες οι τιμές αναλογικά, άρα όσοι δεν μπορούν να ακολουθήσουν τις ανατιμήσεις πλήττονται, ο στάνταρ μεγάλος χαμένος του πληθωρισμού είναι ο κάτοχος χρηματικού κεφαλαίου – ο δανειστής και ο μεγάλος κερδισμένος είναι ο δανειζόμενος. Σε αυτή τη λογική, ένας ιδιαίτερος λόγος δαιμονοποίησης του πληθωρισμού είναι η κυριαρχία του ΧΠ κεφαλαίου: καθώς το «εμπόρευμα» του ΧΠ τομέα είναι το χρήμα, προσπαθεί με κάθε μέσον να διατηρείται η αξία του αδιαφορώντας για την πραγματική οικονομία. Συμπερασματικά, ο σημερινός πληθωρισμός του 10% ή 11%  δεν είναι πρόβλημα για την Τουρκία.
  • Η υποτίμηση της Τουρκικής λίρας. Καταρχήν, είναι φυσικό επακόλουθο του πληθωρισμού. Πληθωρισμός σημαίνει μείωση της αξίας του χρήματος, άρα, το νόμισμα της χώρας που έχει υψηλό πληθωρισμό υποτιμάται απέναντι στα νομίσματα των χωρών που έχουν χαμηλό, πχ το USD ή το EUR. Πόση είναι η υποτίμηση της Λίρας; αθροιστικά, από το 2009 και μέχρι πριν λίγες μέρες ήταν ελαφρά πάνω από 50%, που δεν είναι καθόλου μεγάλη αν συνυπολογίσουμε τον πληθωρισμό. Τι επιπτώσεις έχει αυτό ;  ακριβαίνει, άρα φρενάρει τις εισαγωγές και προωθεί τις εξαγωγές. Αν λάβουμε υπόψιν το αρνητικό εμπορικό ισοζύγιο της Τουρκίας, είναι η σωστή πολιτική για να το μειώσει και να στρέψει την εγχώρια ζήτηση στην εγχώρια αγορά. Έχει μειονεκτήματα η υποτίμηση ; Ναι, το μειονέκτημα είναι ότι μαζί με όλα τα άλλα ακριβαίνουν τα εισαγώμενα είδη που είναι απαραίτητα στην παραγωγή, πχ πετρέλαιο, τεχνολογικός εξοπλισμός, κλπ. Τις τελευταίες ημέρες πάντως βλέπουμε μια επίθεση στην τουρκική λίρα που δεν οφείλεται στα εμπορικά της ελλείμματα, είναι μάλλον μια συντονισμένη προσπάθεια των χρηματαγορών να ασκήσουν πίεση στη χώρα και ειδικά στον Ερντογάν που θέλει, με το δίκαιο του, να χειραγωγήσει την κεντρική τράπεζα της χώρας ώστε να βοηθήσει την εθνική οικονομία συγκρατώντας τα επιτόκια. Οι χρηματαγορές τιμωρούν όσους επιβουλεύονται την «ανεξαρτησία» των νομισματικών αρχών, αυτή είναι η οικονομική εκδοχή, αλλά συνδυάζεται αρμονικά και με την πολιτική πίεση που ασκείται τελευταία στην Τουρκία. Η Τουρκία έχει μεγάλη πείρα υποτιμήσεων από το παρελθόν και εκτιμάμε ότι ούτε η τωρινή θα φρενάρει την οικονομίας της.
  • Ας πάμε τώρα στο τουρκικό ΑΕΠ κι ας το δούμε συγκριτικά με το ελληνικό για να αποκτήσουμε μια αίσθηση για τι πράγματα μιλάμε. Στη δεκαετία του ΄80 η σχέση του ελληνικού προς το τουρκικό ΑΕΠ  αποτυπωνόταν λίγο – πολύ στην περίφημη αναλογία 7/10, πχ το 1988, σε τρέχουσες τιμές, Ελλάδα ΑΕΠ 76 δις $, Τουρκία 125 δις $. Η Ελλάδα είχε ήδη επιλέξει να «αναπτυχθεί» μέσα στην ΕΕ και αργότερα με το Ευρώ, ενώ η Τουρκία με μια ειδική σχέση με την ΕΕ και διατηρώντας το «προβληματικό» και «πληθωριστικό» νόμισμά της. Η σημερινή σχέση του ελληνικού προς το τουρκικό ΑΕΠ (στοιχεία για το 2017) είναι μικρότερη του 1/4, ή  200 δις $ η Ελλάδα, και 850 δις $ η Τουρκία, που κατατάσσεται έτσι στην 17η θέση παγκόσμια. Αλλά τα νούμερα αυτά δεν αποδίδουν την πραγματική εικόνα, καθώς μιλάμε για ονομαστικό ΑΕΠ, το οποίο προκύπτει αν πολλαπλασιάσουμε τον όγκο της παραγωγής  επί  τις εγχώριες τιμές και στη συνέχεια μετατρέψουμε το ποσόν σε USD. Ωστόσο οι «εγχώριες τιμές» διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα, για παράδειγμα, ένα κιλό σιτάρι μπορεί να πωλείται σε μια χώρα 0,5 $ και σε μια άλλη 0,3 $, έτσι, ένας καλύτερος δείκτης για να συγκρίνουμε την παραγωγή μιας χώρας με άλλων είναι το ΑΕΠ σε ίδιες τιμές, πχ των ΗΠΑ, γνωστό ως GDP PPP, (Gross Domestic Product based on  Purchasing Power Parity).   Σε αυτόν το δείκτη, το ΑΕΠ της Ελλάδας είναι 302 δις $, ενώ της Τουρκίας εκτινάσεται στα 2,17 τρις $ φέρνοντάς την στην 13η θέση παγκόσμια, μόλις κάτω από την Ιταλία, και πάνω από τη Ισπανία και τη Ν. Κορέα.  Επίσης, η σύνθεση του τουρκικού ΑΕΠ είναι περισσότερο υγιής από των περισσοτέρων χωρών, καθώς ο αγροτικός τομέας συμμετέχει με ποσοστό 8,9% στο ΑΕΠ και η βιομηχανία 28,1% (ίδιο ποσοστό με της Γερμανίας), αφήνοντας ένα 63% στις υπηρεσίες, ενώ για την Ελλάδα τα αντίστοιχα ποσοστά είναι 3,3%,  18%, κι ένα γενναίο 78,7%  υπηρεσίες, που ως γνωστό φουσκώνουν από κάθε λογής παρασιτικές δραστηριότητες.  Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά τη βιομηχανία, η Τουρκία είναι ο μεγαλύτερος κατασκευαστής τηλεοράσεων στην Ευρώπη, (η μία στις δυο τηλεοράσεις που κατασκευάζονται στην Ευρώπη προέρχεται από την Τουρκία), κι΄ έχει επίσης σημαντική αυτοκινητοβιομηχανία κατασκευάζοντας μοντέλλα για εταιρείες όπως οι Fiat, Renault, Hyundai, Toyota, Ford, Honda, αλλά και τοπικά μοντέλλα καθώς επίσης λεωφορεία και φορτηγά. Η Τουρκική αυτοκινητοβιομηχανία εξάγει πάνω από 1 εκατ. οχήματα τον χρόνο και κάποιες χρονιές ανέβηκε στην 5η θέση πανευρωπαϊκά, μόλις κάτω από το Η.Β και πάνω από την Ιταλία. Τα τουρκικά ναυπηγεία βρίσκονται κάποιες χρονιές στην 4η θέση παγκόσμια σε αριθμό ναυπηγούμενων πλοίων (όχι όμως και χωρητικότητας, που σημαίνει ότι ναυπηγούνται μικρότερα  πλοία), ενώ η πολεμική της βιομηχανία παράγει μια τεράστια γκάμα συμβατικών όπλων μεταξύ των οποίων πυροβόλα, τεθωρακισμένα, ελικόπτερα, αλλά επίσης drones και πυραύλους κρουζ. Πέρα από τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις έχει πελάτες και στο εξωτερικό, με εξαγωγές 1,6 δις $ το 2016.
  • Σημαίνουν όλα αυτά ότι η Τουρκία είναι μια οικονομική υπερδύναμη ; όχι ακριβώς, αν δούμε το εμπορικό της ισοζύγιο και προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι αποτυπώνει. Αποτέλεσμα της διεθνοποίησης της οικονομίας και της λειτουργίας των πολυεθνικών εταιρειών που έχουν συγκεντρώσει την παραγωγική δραστηριότητα σε αλυσίδες που απλώνονται σε πολλές χώρες αλλά τις ελέγχουν οι ίδιες, είναι ότι κάθε χώρα εμφανίζει μεγάλες εισαγωγές στους ίδιους κλάδους που εμφανίζει και μεγάλες εξαγωγές.  Για παράδειγμα, τόσο η Τουρκία όσο και η Γερμανία έχουν ως μεγαλύτερο παραγωγικό και εξαγωγικό τους κλάδο την αυτοκινητοβιομηχανία και σε αυτόν εμφανίζουν μεγάλα ποσά τόσο εξαγωγών όσο και εισαγωγών. Αλλά ο κλάδος αυτός είναι για τη Γερμανία πλεονασματικός σε ποσοστό 52% ενώ για την Τουρκία μόνο 29%. Η διαφορά αυτή αποτυπώνει την τεχνολογική και ακόμη περισσότερο την εμπορική εξάρτηση της Τουρκίας από ξένα κεφάλαια που της περιορίζουν τα οφέλη από τη συμμετοχή της σε παραγωγικές αλυσίδες τις οποίες δεν ελέγχει. Είναι υπερβολικό να υποστηρίξει κανείς ότι η τουρκική οικονομία είναι απλώς ένας φτηνός υπεργολάβος, ωστόσο είναι βέβαιο ότι από τον ρόλο που έχει σήμερα στον διεθνή καταμερισμό εργασίας δεν αποκομίζει τα οφέλη που θα ήθελε, κι αυτό αποτυπώνεται στο αρνητικό της εμπορικό ισοζύγιο.
  • Το αρνητικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών της Τουρκίας έχει σαν αποτέλεσμα την ανάγκη εισορής κεφαλαίων από το εξωτερικό, βασικά με τη μορφή δανείων. Ωστόσο, ο βασικός δανειολήπτης δεν είναι το κράτος όπως συνέβει με την Ελλάδα. Το δημόσιο χρέος της Τουρκίας είναι σήμερα πολύ μικρό, 29,6% του ΑΕΠ (έπεσε από το 44% που ήταν το 2009), αλλά δανείζονται απευθείας οι ιδιωτικές εταιρείες. Είναι ένα ζήτημα το κατά πόσο μπορεί ένας δανειστής να πιέσει μια εταιρεία να του αποπληρώσει δάνεια σε συνάλλαγμα ενώ το εγχώριο νόμισμα υποτιμάται. Στην πράξη ελάχιστα μπορεί να κάνει, μπορεί όμως να ψαλιδίσει τα κέρδη της.
  • Τα όσα αναφέρουμε πιο πάνω αφορούν το εξωστρεφές κομμάτι της τουρκικής οικονομίας, αυτό δηλαδή που στρέφεται σε εξαγωγές και είναι περισσότερο προβεβλημένο. Είναι δυκολότερο να εκτιμήσουμε το εσωστρεφές κομμάτι, εκείνο δηλαδή που στρέφεται στην εσωτερική αγορά. Είναι ωστόσο γνωστό ότι εδώ και δεκαετίες η Τουρκία έχει βιομηχανίες καταναλωτικών ηλεκτρικών συσκευών που καλύπτουν πλήρως την εσωτερική αγορά σε μια τεράστια γκάμα προϊόντων (από ψυγεία και πλυντήρια μέχρι κινητά τηλέφωνα, υπολογιστές κλπ), αφήνοντας μικρή δυνατότητα  διείσδυσης σε πολυτελείς μάρκες του εξωτερικού. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με τα κινεζικά προϊόντα, που έχουν όντως διεισδύσει στην τουρκική αγορά, καθώς η Κίνα, (ως μεμονωμένη χώρα), είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Τουρκίας.

Συμπερασματικά, η εκτίμησή μας είναι η εξής: η Τουρκία τις τελευταίες δεκαετίες έχει κάνει τεράστια βήματα. Έχει αναπτύξει μια πραγματική οικονομία βασισμένη τόσο στον αγροτικό τομέα όσο και στη βιομηχανία, και σε καμμία περίπτωση δεν πρόκειται για μια «φούσκα». Η Τουρκία δεν είναι χώρα του κέντρου αλλά ούτε και χώρα της περιφέρειας. Ανήκει σε εκείνες τις ημι-περιφερειακές χώρες που δίνουν την πιο σκληρή μάχη από όλες τις άλλες για να ανέβουν μερικές θέσεις στη διεθνή πυραμίδα των οικονομιών και να συμμετέχουν με καλύτερους όρους στον διεθνή καταμερισμό εργασίας. Αυτή είναι μια μάχη που Τουρκία προσπαθεί να την κερδίσει, ενώ άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, δεν μπορούν καν να τη δώσουν. Η Τουρκική βιομηχανία υποφέρει κυρίως από την εμπορική εξάρτησή της από υπερθενικές αλυσίδες και δευτερευόντως από τεχνολογική εξάρτηση. Αυτό είναι κατά τη γνώμη μας το πραγματικό πρόβλημα και η πραγματική απειλή για την Τουρκική οικονομία, όχι ο πληθωρισμός, ούτε η υποτίμηση της λίρας. Ωστόσο, η Τουρκία μέσα από την εγκατεστημένη βιομηχανική της βάση, έχει αναμφίβολα κερδίσει σε τεχνογνωσία κι έχει αναπτύξει έναν αστερισμό υποστηρικτικών εταιρειών που είναι απαραίτητο να υπάρχουν δίπλα σε μεγάλες. Αυτό αποτυπώνεται πιο καθαρά στην πολεμική της βιομηχανία. Η Τουρκία, όπως και πολλές άλλες χώρες της περιοχής, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, θα είχε συμφέρον να απεξαρτηθεί από τις πολυεθνικές αλυσίδες  τις οποίες υπηρετεί, και να συνάψει στενότερες οικονομικές σχέσεις με εταίρους που θα της εξασφάλιζαν μια λίγο – πολύ ισότιμη συμμετοχή.

 

14/8/2018

2,5 μήνες αργότερα, δεν μπορώ να μην συμπληρώσω δυό γραμμές.

Η πρόβλεψή μου ότι ο πραγματικός κίνδυνος για την τουρκική οικονομία είναι η εξάρτησή της, (η εμπορική σε αυτή την περίπτωση, αλλά και νομισματική αφού η λίρα είναι ελεύθερα μετατρέψιμη σε ξένα νομίσματα), από τη Δύση, επιβεβαιώνεται. Η Τουρκία δέχεται μια επίθεση με διάφορες κυρώσεις και δασμούς που μπλοκάρουν τις εξαγωγές της. Εδώ δεν μιλάμε για ενδογενή προβλήματα της οικονομίας, δεν μιλάμε για σπατάλες του κράτους, για αστοχίες επενδύσεων, κλπ. Καμμία οικονομία που έχει ενταχθεί σε ένα πυκνό δίκτυο διεθνών συναλλαγών δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστη από μια τέτοια επίθεση.

Θα δούμε τι κατάληξη θα έχει αυτή η σύγκρουση. Είναι όμως τουλάχιστον θλιβερό να βλέπει κανείς σύσσωμο σχεδόν τον Ελληνικό τύπο να βγαζει αυτή τη δηλητηριώδη χαρά του προσκυνημένου που υπέγραψε να ξεπουλήσει τη χώρα του, επειδή οι ίδιες δυνάμεις τιμωρούν εκείνους που, με κάποιον τρόπο, αντιστέκονται. Που, στην προκειμένη περίπτωση, η Τουρκία δεν δέχεται αδιαμαρτύρητα το πραξικόπημα που της έστησαν οι ΗΠΑ.

Τέλος, θα δούμε που θα καταλήξουν οι ίδιες οι ΗΠΑ. Αυτή την περίοδο οι ΗΠΑ ασκούν σκληρά οικονομικά μέτρα απέναντι στο Ιράν, την Τουρκία, τη Ρωσία, τη Β. Κορέα, και την Κίνα και άλλες μικρότερες χώρες. Είναι σαν να βιάζονται να δημιουργηθούν τα νέα εκείνα οικονομικά δίκτυα που θα τις εκτοπίσουν μαζί με τον δολλάριο.

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s